ਕੁਟਜ (ਕੁੱਟਾ): ਦਸਤ ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਲਈ ਪੁਰਾਣਾ ਘਰੇਲੂ ਉਪਾਅ

ਕੁਟਜ (Kutaj) ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਉਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ?

ਕੁਟਜ (Holarrhena pubescens), ਜਿਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ 'ਕੁੱਟਾ' ਜਾਂ 'ਕੁਟੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਸਤ (Diarrhea) ਅਤੇ ਪਿੱਤ ਦੀ ਅਸੰਤੁਲਨਾ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਜੜੀ-ਬੂਟੀ ਹੈ। ਚਾਰਕ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ 'ਗ੍ਰਾਹੀ' (ਸੋਖਣ ਵਾਲਾ) ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅੰਤੜੀਆਂ ਦੀ ਸੋਜਨ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਪੇਟ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਖਤਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੜੀ-ਬੂਟੀ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੁੱਧਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਾਰ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਕੁਟਜ ਦੇ ਆਇੁਰਵੇਦਿਕ ਗੁਣ ਕੀ ਹਨ?

ਕੁਟਜ ਦੇ ਗੁਣ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਦੇ ਰਸ (ਸਵਾਦ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੇਟ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ:

ਕੁਟਜ ਕਿਹੜੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?

ਕੁਟਜ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਿੱਤ (Pitta) ਅਤੇ ਕਫ (Kapha) ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਸੋਜਨ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਕੇ ਦਸਤ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ: ਜੇਕਰ ਇਸਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਾਤ (Vata) ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਾਂ ਦਾ ਦਰਦ (Arthritis) ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕੁਟਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ?

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਟਜ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਆਇੁਰਵੇਦਿਕ ਡਾਕਟਰ ਇਸਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰਤਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:

1. ਤਾਜ਼ੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਚਬਾਉਣ ਨਾਲ ਪਾਚਨ ਅੱਗ (ਜਠਰ ਦੀ ਅੱਗ) ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
2. ਕੁਟਜ ਦਾ ਚੂਰਨ (1-2 ਗ੍ਰਾਮ) ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ ਪਿੱਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਸਤ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
3. ਇਸਦਾ ਪੇਸਟ ਬਣਾ ਕੇ ਚੇਹਰੇ 'ਤੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਮੁਹਾਸੇ ਅਤੇ ਸੋਜਨ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਕਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?

ਗਰਭਵਤੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ 'ਤੇ ਹੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਤ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਠੀਆ ਜਾਂ ਤਣਾਅ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਦੀ ਮਾਤਰਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰੱਖੋ।

ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ (FAQ)

ਕੁਟਜ ਦਾ ਆਇੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਕੀ ਉਪਯੋਗ ਹੈ?

ਕੁਟਜ ਨੂੰ ਆਇੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ 'ਗ੍ਰਾਹੀ' (ਸੋਖਣ ਵਾਲਾ), 'ਕ੍ਰਿਮਿਘਨ' (ਕੀਟਾਣੂ ਨਾਸ਼ਕ) ਅਤੇ 'ਸ਼ੂਲਘਨ' (ਦਰਦ ਨਾਸ਼ਕ) ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਸਤ ਅਤੇ ਪੇਟ ਦੇ ਸੰਕਰਮਣ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੁਟਜ ਕਿਹੜੇ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?

ਕੁਟਜ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਿੱਤ (Pitta) ਅਤੇ ਕਫ (Kapha) ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੇਟ ਦੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਿਲੀਅ (ਪਿੱਤ) ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕੁਟਜ ਦਾ ਵੀਰਯ (Power) ਕੀ ਹੈ?

ਕੁਟਜ ਦਾ ਵੀਰਯ 'ਸ਼ੀਤ' (Sheeta) ਹੈ, ਭਾਵ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲਾਈਸ ਅਤੇ ਦਸਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ।