ਕਰੰਜਾ (Karanja)
ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਜੜੀ-ਬੂਟੀ
ਕਰੰਜਾ (Karanja): ਕਫ਼ਾ ਦੋਸ਼, ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗ ਅਤੇ ਵਜ਼ਨ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਘਰੇਲੂ ਜੜੀ-ਬੂਟੀ
ਮਾਹਿਰ ਸਮੀਖਿਆ
AyurvedicUpchar ਸੰਪਾਦਕੀ ਟੀਮ ਦੁਆਰਾ ਸਮੀਖਿਆ
ਕਰੰਜਾ (Karanja) ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਫ਼ਾ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਕਿਉਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਕਰੰਜਾ (Karanja) ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ, ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਛਾਲ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ, ਜ਼ੁਕਾਮ ਅਤੇ ਵਜ਼ਨ ਵਧਣ (Kapha obesity) ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਕੌੜਾ ਤੱਤ ਖੂਨ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਿੱਤਾ ਜਾਂ ਵਾਤਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਤੇਜ਼ ਅਸਰ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਚਰਕ ਸੰਹਿਤਾ ਦੇ ਸੂਤਰ ਸਥਾਨ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਰੰਜਾ ਨੂੰ 'ਚਰਕ ਲਹਾ' (ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ਕ) ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਥ: ਪੁਰਾਣੇ ਅਯੁਰਵੈਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰੰਜਾ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਜ਼ਨ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਚਬਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦਵਾਈ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਰੰਜਾ ਦੇ ਪੰਜ ਅਯੁਰਵੈਦਿਕ ਗੁਣ ਕਫ਼ਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ?
ਅਯੁਰਵੈਦ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਦਵਾਈ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਉਸਦੇ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਗੁਣਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਰੰਜਾ ਦੇ ਗੁਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:
| ਗੁਣ (Property) | ਮਾਪਦੰਡ (Value) | ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਅਸਰ (Effect) |
|---|---|---|
| ਰਸ (Rasa) | ਤਿਕਤ-ਕਟੁ (ਕੌੜਾ-ਤੇਜ਼) | ਜ਼ਹਿਰ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ, ਖੂਨ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕਫ਼ਾ ਨਾਸ਼ਕ |
| ਗੁਣ (Guna) | ਲਘੁ-ਰੂਖਸਾ (ਹਲਕਾ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ) | ਹਜ਼ਮ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ |
| ਵੀਰਯ (Virya) | ਉਸ਼ਣ (ਗਰਮ) | ਚਯਾਪਚਯ (ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ) ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦੀ ਸੰਚਾਰ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ |
| ਵਿਪਾਕ (Vipaka) | ਕਟੁ (ਤੇਜ਼) | ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ |
ਕਰੰਜਾ ਦਾ ਕੌੜਾ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਸਵਾਦ ਕਫ਼ਾ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਤੇਲ (oiliness) ਅਤੇ ਮੋਟਾਪੇ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਿੱਤਾ ਦੋਸ਼ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਚਮੜੀ ਵਿੱਚ ਜਲਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਕਰੰਜਾ (Karanja) ਨੂੰ ਘਰ 'ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤਰੀਕੇ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰੰਜਾ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ। ਕੁਝ ਆਮ ਤਰੀਕੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:
- ਚੂਰਨ (Powder):> ਸੁੱਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕੇ ਆਧਾ ਚਮਚ ਗੁਣਗੁਣੇ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਲੈਣਾ।
- ਕਾੜਾ (Decoction):> ਇੱਕ ਚਮਚ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਬਾਲ ਕੇ ਛਾਣ ਕੇ ਪੀਣਾ।
- ਤੇਲ (Oil):> ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਕਰੰਜਾ ਦਾ ਤੇਲ ਲਗਾਉਣਾ, ਪਰ ਪਿੱਤਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਹਮੇਸ਼ਾ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰੋ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਦਵਾਈ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਅਯੁਰਵੈਦਿਕ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਜ਼ਰੂਰ ਲਓ।
ਅਕਸਰ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ
ਕਰੰਜਾ (Karanja) ਦਾ ਅਯੁਰਵੈਦ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਉਪਯੋਗ ਕੀ ਹੈ?
ਕਰੰਜਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਪਯੋਗ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੁੱਠ) ਅਤੇ ਘਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਫ਼ਾ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੁੰਗੜਨ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਕਰੰਜਾ ਨੂੰ ਘਰ 'ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਤੁਸੀਂ ਕਰੰਜਾ ਨੂੰ ਚੂਰਨ (ਆਧਾ ਚਮਚ ਗੁਣਗੁਣੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ), ਕਾੜੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਚਬਾ ਕੇ ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰੋ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਓ।
ਕੀ ਕਰੰਜਾ ਵਜ਼ਨ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ?
ਹਾਂ, ਕਰੰਜਾ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਚਬਾਉਣਾ ਜਾਂ ਇਸਦਾ ਚੂਰਨ ਲੈਣਾ ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਕੇ ਮੋਟਾਪੇ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ 'ਲਘੁ' (ਹਲਕਾ) ਗੁਣ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਧੂ ਤੇਲ ਨੂੰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ।
ਕਿਹੜੇ ਲੋਕ ਕਰੰਜਾ ਨਹੀਂ ਵਰਤ ਸਕਦੇ?
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਿੱਤਾ ਦੋਸ਼ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ ਜਾਂ ਚਮੜੀ ਦੀ ਜਲਨ ਦਾ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਰੰਜਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਇਸਦਾ ਤੇਜ਼ ਅਸਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੇਖ
ਤੇਜਪੱਤਾ: ਪੰਜਾਬੀ ਘਰਾਂ ਦਾ ਕਫ਼ ਅਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਪਾਚਨ ਟੋਨਿਕ
ਤੇਜਪੱਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਣੇ ਦਾ ਮਸਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਆਯੁਰਵੈਦ ਵਿੱਚ ਪਾਚਨ ਅੱਗ (ਅੱਗਨੀ) ਨੂੰ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਫ਼ ਨੂੰ ਪਿਘਲਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਵਾਈ ਹੈ। ਚਰਕ ਸੰਹਿਤਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸਦੀ ਗਰਮ ਤਾਸੀਰ ਵਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਪਿੱਤ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਸੇਵਨ ਵਿੱਚ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
3 ਮਿੰਟ ਪੜ੍ਹੋ
ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਫਾਇਦੇ: ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਸੋਜ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਘਟਾਓ
ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਇੱਕ ਠੰਢੀ ਜੜੀ-ਬੂਟੀ ਹੈ ਜੋ ਆਯੁਰਵੈਦ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਸ਼ਟਵਰਗ ਸਮੂਹ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਤ-ਪਿੱਤ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
3 ਮਿੰਟ ਪੜ੍ਹੋ
ਤਵਕ (ਦਾਲਚੀਨੀ): ਸਰਦੀ, ਸੋਜ ਅਤੇ ਮੈਟਾਬॉਲਿਜ਼ਮ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਘਰੇਲੂ ਉਪਾਅ
ਤਵਕ ਜਾਂ ਦਾਲਚੀਨੀ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਪਾਚਨ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਘਰੇਲੂ ਉਪਾਅ ਹੈ। ਚਰਕ ਸੰਹਿਤਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਕਫ਼ ਅਤੇ ਵਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਿੱਤ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਸੀਮਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
3 ਮਿੰਟ ਪੜ੍ਹੋ
ਮਹਾਮੰਜਿਸ਼ਠਾਦੀ: ਖੂਨ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਪੁਰਾਣਾ ਘਰੇਲੂ ਨੁਸਖਾ
ਮਹਾਮੰਜਿਸ਼ਠਾਦੀ ਆਯੁਰਵੈਦ ਦੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਦਵਾਈ ਹੈ ਜੋ ਖੂਨ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੁਹਾਸੇ ਅਤੇ ਦਾਗ-ਧੱਬਿਆਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੱਤ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
3 ਮਿੰਟ ਪੜ੍ਹੋ
ਪਰਪਟਕ (ਗੁੜੀਆ): ਪਿੱਤ ਅਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਲੀਵਰ ਸਿਹਤ ਲਈ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸ਼ਕਤੀ
ਪਰਪਟਕ ਜਾਂ ਗੁੜੀਆ ਪਿੱਤ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਲੀਵਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਦਵਾਈ ਹੈ। ਚਰਕ ਸੰਹਿਤਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਇਲਾਜ ਹੈ ਅਤੇ ਲੀਵਰ ਐਨਜ਼ਾਈਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
3 ਮਿੰਟ ਪੜ੍ਹੋ
ਚਵਿਆ (Chavya): ਪਾਚਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਵਾਤ-ਕਫ਼ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਘਰੇਲੂ ਏਤਕਾਰ
ਚਵਿਆ (Chavya) ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਐਵੁਰਵੇਦਿਕ ਜੜੀ-ਬੂਟੀ ਹੈ ਜੋ ਪਾਚਨ ਅੱਗ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਤ-ਕਫ਼ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਚਰਕ ਸੰਹਿਤਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪਿਘਲਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੇਟ ਦੇ ਕੁਝ ਕੁਝਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।
3 ਮਿੰਟ ਪੜ੍ਹੋ
ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਰੋਤ
ਇਹ ਲੇਖ ਚਰਕ ਸੰਹਿਤਾ, ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਸੰਹਿਤਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਹ੍ਰਿਦਯ ਵਰਗੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ. ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆ ਲਈ ਯੋਗ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਓ.
- • Charaka Samhita (चरक संहिता)
- • Sushruta Samhita (सुश्रुत संहिता)
- • Ashtanga Hridaya (अष्टांग हृदय)
ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਮਿਲੀ? ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ