वृक्षाम्ल फळाचे फायदे: भूक वाढवते आणि पचन सुधारते
तज्ञ पुनरावलोकित
AyurvedicUpchar संपादकीय टीमद्वारे पुनरावलोकित
वृक्षाम्ल फळ म्हणजे काय?
वृक्षाम्ल फळ (Garcinia indica) हे कोकम नावाने ओळखले जाते आणि ते भूक वाढवण्यासाठी व पचन सुधारण्यासाठी घरगुती उपाय म्हणून वापरले जाते. हे फळ आम्ल (आंबट) असूनही ते शरीरातील पित्त दोष वाढवत नाही, उलट ते शांत करते.
आपल्याकडे कोकणात आणि पश्चिम महाराष्ट्रात वृक्षाम्लाला 'कोकम' किंवा 'बिंबे' म्हणून ओळखले जाते. आयुर्वेदात याला 'वृक्षाम्ल' म्हटले आहे. चरक संहिता आणि भावप्रकाश निघंटू या ग्रंथांमध्ये याला दीपन (भूक वाढवणारे) आणि हृद्य (हृदयासाठी हितकारी) म्हणून वर्णिले आहे. हे फळ मुख्यत्वे वात आणि कफ दोष कमी करते, पण जास्त प्रमाणात खाल्ल्यास आम्लत्व वाढू शकते.
वृक्षाम्ल फळाचा आंबटसर स्वाद हा त्याच्या औषधी गुणांचा पाया आहे. हा स्वाद पोटातील जठराग्नीला चेतना देतो आणि अन्न पचवण्यास मदत करतो. आयुर्वेदानुसार, प्रत्येक रसाचा शरीराच्या ऊतींवर विशिष्ट परिणाम होतो आणि वृक्षाम्लामुळे शरीराला हलकेपणा मिळतो.
वृक्षाम्ल फळाचे आयुर्वेदिक गुणधर्म कोणते?
वृक्षाम्ल फळाचा वापर करताना त्याचे पंचगुण (पाच मूलभूत गुण) समजून घेणे गरजेचे आहे. यामुळे तुम्हाला हे कळते की हे फळ तुमच्या शरीरावर नक्की कसे काम करते.
| गुण (संस्कृत) | मान | आपल्या शरीरावर परिणाम |
|---|---|---|
| रस (स्वाद) | आम्ल (आंबट) | भूक वाढवते, लाळेचा स्राव वाढवते आणि पचनाला चालना देते. |
| गुण (भौतिक गुण) | लघु, रूक्ष | लघु (हलके) आणि रूक्ष (कोरडे) असल्याने हे शरीरात लवकर शोषले जाते आणि ओलावा कमी करते. |
| वीर्य (शक्ती) | उष्ण | याची ताकद उष्ण असल्याने हे शरीराला ऊब देते आणि थंडीमुळे होणारे विकार कमी करते. |
| विपाक (पचनांती प्रभाव) | आम्ल | पचनक्रिया पूर्ण झाल्यावरही याचा प्रभाव आंबटसर राहतो, ज्यामुळे वात कमी होतो. |
| दोष कर्म | वात-कफ शामक | हे वात आणि कफ दोषांसाठी उत्तम आहे, पण पित्त प्रकृतीच्या लोकांनी मर्यादित प्रमाणात वापरावे. |
वृक्षाम्ल फळ हे निसर्गाने दिलेले एक उत्तम आम्ल आहे, जे लिंबू किंवा चिंचेइतके तीक्ष्ण नसते. त्यामुळे उन्हाळ्यात किंवा पित्त वाढलेल्या काळातही याचा कोमट किंवा साध्या पाण्यातील रस म्हणून वापर करता येतो.
वृक्षाम्ल फळाचे घरगुती उपयोग आणि फायदे
वृक्षाम्ल फळाचा वापर मुख्यत्वे भूक न लागणे, पचन बिघडणे आणि तहान भागवण्यासाठी केला जातो. कोकणात उन्हाळ्यात 'सोळकढी' म्हणून याचा रस पिण्याची प्रथा आहे, जी शरीराला थंडगार करते आणि पचनाला मदत करते.
जर तुम्हाला भूक लागत नसेल, तर जेवणाआधी वृक्षाम्ल फळाचा छोसा किंवा त्याचा रस घेतल्यास जठराग्नी जागे होतो. हे फळ पोट फुगणे, गॅस आणि ॲसिडिटीच्या समस्येत देखील मदत करते, कारण हे पित्त दोषाला संतुलित ठेवते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
वृक्षाम्ल फळाचे सेवन कसे करावे?
वृक्षाम्ल फळ सहसा कोरडे करून (सुके कोकम) पाण्यात भिजवून किंवा त्याचा रस काढून सेवन केले जाते. तुम्ही याला कढी, आमटी किंवा कोल्ह्याच्या रसात टाकून देखील खाऊ शकता.
वृक्षाम्ल फळ कोणत्या दोषासाठी चांगले आहे?
हे फळ वात आणि कफ दोषासाठी अत्यंत गुणकारी आहे. पण ज्यांचे पित्त जास्त आहे किंवा ॲसिडिटीचा त्रास जास्त आहे, त्यांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याने किंवा साखरेसोबत याचे सेवन करावे.
गरोदर महिलांनी वृक्षाम्ल फळ खावे का?
गरोदरपणात वृक्षाम्ल फळ मर्यादित प्रमाणात खाणे सुरक्षित असते, कारण ते पचनाला मदत करते. तरीही, कोणत्याही औषधी वनस्पतीचा वापर करण्यापूर्वी स्त्रीरोग तज्ज्ञ किंवा आयुर्वेदिक डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
वृक्षाम्ल फळ कशासाठी वापरतात?
वृक्षाम्ल फळ भूक न लागणे, पचन बिघडणे आणि तहान लागणे यासाठी वापरले जाते. हे शरीराला थंडगार करते आणि जठराग्नीला चेतना देते.
वृक्षाम्ल फळ कोकम असते का?
होय, वृक्षाम्ल फळालाच सामान्य भाषेत 'कोकम' किंवा 'बिंबे' म्हणतात. हे पश्चिम किनारपट्टीवर मोठ्या प्रमाणात आढळते.
वृक्षाम्ल फळ पित्त वाढवते का?
वृक्षाम्ल फळ आम्ल असूनही ते पित्त वाढवत नाही, उलट ते मर्यादित प्रमाणात पित्त शांत करते. पण जास्त प्रमाणात सेवन केल्यास आम्लत्व वाढू शकते.
संबंधित लेख
अशोक घृत: जड मासिक रक्तस्त्राव आणि गर्भाशयाच्या समस्यांसाठी आयुर्वेदिक उपाय
अशोक घृत हे गर्भाशयाच्या रक्तस्त्रावावर आणि मासिक पाळीच्या समस्यांवर प्रभावी उपाय आहे. चरक संहितेनुसार, हे औषध रक्तवाहिन्यांना बळकट करून नैसर्गिकरित्या रक्तस्त्राव नियंत्रित करते.
4 मिनिटे वाचन
कसमर्द: जुकाम, खांशी आणि त्वचेच्या रोगांसाठी नैसर्गिक उपाय
कसमर्द ही केवळ एक तिरुप नसून ती आयुर्वेदातील एक महत्त्वाची औषधी वनस्पती आहे. ही जुन्या खांशी, बलगम आणि त्वचेच्या आजारामध्ये रक्तशुद्धी करून फायदा करते. चरक संहितेनुसार, हे पौधे कफ आणि वात दोष कमी करण्यासाठी अत्यंत प्रभावी आहे.
3 मिनिटे वाचन
द्राक्षादि कषाय: पित्त शांत करणारे आणि बुखार कमी करणारे घरी बनवण्याजोगे उपाय
द्राक्षादि कषाय हा अंगूर पासून बनवलेला एक नैसर्गिक काढा आहे जो शरीरातील पित्त आणि उष्णता कमी करतो. हा बुखार, मद्यपानानंतरची हैंगओवर आणि रक्त शुद्ध करण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरतो.
2 मिनिटे वाचन
कंकोलचे फायदे: कफ आणि वात विकारांवर उपाय, आयुर्वेदिक गुण आणि खुराक
कंकोल हे आयुर्वेदातील एक प्रभावी औषध आहे जे कफ, गीळ आणि मूत्रमार्गाच्या संसर्गासाठी वापरले जाते. चरक संहितेनुसार, हे पचन अग्नीला ज्वलित करते आणि शरीरातील अतिरिक्त आर्द्रता सुकवते.
3 मिनिटे वाचन
चंगरी (Oxalis) चे फायदे: पाचन अग्नी वाढवण्यासाठी आणि पोट साफ करण्यासाठी
चंगरी ही केवळ एक खरपतवार नसून ती आयुर्वेदिक पाचन अग्नीला चालना देणारे शक्तिशाली औषध आहे. तिच्या खट्ट्या चवमुळे पचनक्रिया वेगवान होते आणि शरीरातील अतिरिक्त आर्द्रता कमी होते.
2 मिनिटे वाचन
सर्ज राल: जखम भरण्यासाठी आणि त्वचेला शांत करण्यासाठी प्राचीन आयुर्वेदिक उपाय
सर्ज राल ही पश्चिमेकडील घाटातील झाडापासून मिळणारी एक नैसर्गिक औषध आहे, जी जखम भरण्यासाठी आणि त्वचेची सूज कमी करण्यासाठी प्रभावी आहे. चरक संहितेनुसार, तिची शीत तासीर उष्णतेमुळे होणाऱ्या त्वचेच्या समस्यांवर अल्कोहोलच्या वापराशिवाय देखील काम करते.
3 मिनिटे वाचन
संदर्भ आणि स्रोत
हा लेख चरक संहिता, सुश्रुत संहिता आणि अष्टांग हृदय यांसारख्या शास्त्रीय आयुर्वेदिक ग्रंथांच्या तत्त्वांवर आधारित आहे. विशिष्ट आरोग्य समस्यांसाठी पात्र आयुर्वेदिक वैद्यांचा सल्ला घ्या.
- • Charaka Samhita (चरक संहिता)
- • Sushruta Samhita (सुश्रुत संहिता)
- • Ashtanga Hridaya (अष्टांग हृदय)
या लेखात काही चूक आढळली? आम्हाला कळवा