विदर्यादी कषाय: हृदयाला बळ देणारा आणि थकवा हरवणारा आयुर्वेदिक उपाय

विदर्यादी कषाय म्हणजे काय?

विदर्यादी कषाय हे विदारी (भूकंद) आणि इतर औषधी वनस्पतींपासून तयार केलेले एक पारंपारिक काढे आहे, जे प्रामुख्याने हृदयाचे बळ वाढवण्यासाठी आणि आजारातून बरे झाल्यानंतर शरीराला ताकद देण्यासाठी वापरले जाते. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, हे शरीरातील 'व्याधीरोधक शक्ती' (Immunity) आणि स्नायूंची ताकद वाढवणारे द्रव औषध आहे.

आयुर्वेदात याला 'शीत वीर्य' (थंड तासी असलेले) आणि 'मधुर रस' (गोड चवीचे) म्हटले आहे. हे प्रामुख्याने वात आणि पित्त दोष शांत करते. मात्र, जास्त प्रमाणात सेवन केल्यास कफ वाढू शकतो, हे लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे. चरक संहितेमध्ये विदारीला 'महाऔषध' म्हटले आहे, कारण ती शरीरातील ऊतींना (Tissues) पोषण देते.

विदर्यादी कषायचा गोड चव (मधुर रस) फक्त जीभेला गोड लागतो म्हणून महत्त्वाची नाही, तर ती रक्तातील साखरेची पातळी सांभाळते आणि मनाला शांत करते. आयुर्वेदानुसार, प्रत्येक वनस्पतीचा स्वभाव तिच्या चवीतून ठरतो आणि विदर्यादी कषायची ही गोडसर चवच त्याला पोषक गुणधर्म देते.

विदर्यादी कषायचे आयुर्वेदिक गुणधर्म कोणते?

कोणत्याही औषधाचा योग्य वापर करण्यासाठी त्याचे 'पंचमहाभूत' आणि त्रिदोषांवरील परिणाम समजून घेणे आवश्यक आहे. विदर्यादी कषायचे हे गुणधर्म पाहिले की लक्षात येते की हे फक्त थकवा दूर करत नाही तर शरीरातील रसायनिक क्रियांनाही (Metabolism) आधार देते.

विशेष लक्ष देण्याजोगी बाब अशी की, विदर्यादी कषाय हा 'बृंहण' (Bulk promoting) प्रकारात मोडतो. याचा अर्थ असा की, हे औषध अतिशय दुबळ्या, आजारीपणाने झालेल्या किंवा वजन कमी असलेल्या लोकांसाठी अत्यंत गुणकारी आहे. हे थेट रक्तात मिसळून ऊती पोसवते.

विदर्यादी कषायचे मुख्य फायदे कोणते?

विदर्यादी कषायचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे त्याची 'हृद्य' (हृदयासाठी उत्तम) आणि 'बल्य' (ताकद देणारे) क्षमता. हे हृदयाच्या स्नायूंना बळकटी देते आणि रक्ताभिसरण सुरळीत ठेवते.

ज्यांना दीर्घ आजारातून बरे व्हायचे आहे किंवा प्रसूतीनंतर कमजोरी आली आहे, अशांना हे औषध नैसर्गिक आहार म्हणून दिले जाते. यामुळे भूक वाढते आणि पचनाची क्रिया सुधारते. तसेच, मानसिक थकवा, अनिद्रा किंवा चिंता असल्यास विदर्यादी कषाय मनाला शांत करण्यासाठी प्रभावी ठरतो.

विदर्यादी कषाय कसे सेवन करावे?

विदर्यादी कषाय सहसा कोमट पाणी किंवा दुधासोबत घेणे सर्वात योग्य असते. याची नेमकी मात्रा रुग्णाच्या वय आणि आजाराच्या स्थितीनुसार बदलू शकते.

• चूर्ण स्वरूपात: अर्धा ते एक चमचा चूर्ण कोमट पाणी किंवा दुधात मिसळून घ्यावे.
• काढा (कषाय): एका ग्लास पाण्यात एक चमचा औषध घालून अर्धा ग्लास होईपर्यंत उकळावे आणि गाळून प्यावे.
• गोळ्या: दिवसातून १ ते २ गोळ्या (डॉक्टरांच्या सल्ल्याने) घेता येतात.

सुरुवातीने कमी मात्रेने सुरुवात करावी. पचनाची शक्ती कमी असल्यास हे औषध जड पडू शकते, अशा वेळी त्यात थडी जायफळ किंवा आलं मिसळणे फायदेशीर ठरू शकते.