विदार्यादी घृत: कमजोरी दूर करून शरीराला बळ देणारा आयुर्वेदिक उपाय
तज्ञ पुनरावलोकित
AyurvedicUpchar संपादकीय टीमद्वारे पुनरावलोकित
विदार्यादी घृत म्हणजे काय आणि ते कशासाठी वापरतात?
विदार्यादी घृत हे प्रामुख्याने अशक्तपणा, अतिशय पातळपणा आणि थकवा दूर करण्यासाठी वापरले जाणारे पोषक औषधी तूप आहे. हे शरीराला आतून पोषण देऊन मांसपेशींची वाढ करते आणि रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवते.
आयुर्वेदात विदार्यादी घृताला 'शीत वीर्य' (थंड ताकद असलेले) मानले आहे, ज्याचा मुख्य चव प्रभाव (रस) गोड (मधुर) आहे. हे प्रामुख्याने वात आणि पित्त दोष शांत करते, परंतु जास्त प्रमाणात सेवन केल्यास कफ वाढू शकतो. चरक संहिता आणि भावप्रकाश निघंटू यांसारख्या जुन्या ग्रंथांमध्ये याला 'बृंहणीय' (शरीर पुष्ट करणारे) म्हणून ओळखले आहे.
या तुपाची गोड चव फक्त जिभेला आवडते म्हणून नाही, तर ती रक्तात मिसळल्यावर ऊतींना (Tissues) पोषण देते आणि मनावर शांततादायक परिणाम करते. आयुर्वेदानुसार, प्रत्येक चवेचा शरीराच्या विशिष्ट भागावर परिणाम होतो आणि विदार्यादी घृताचा हा प्रभाव थेट शरीर बांधण्याशी संबंधित आहे.
विदार्यादी घृत चे आयुर्वेदिक गुणधर्म कोणते?
कोणत्याही औषधाचा परिणाम कसा होतो हे ओळखण्यासाठी आयुर्वेदात त्याचे पाच मूलभूत गुण (पंचमहाभूत) पाहिले जातात. विदार्यादी घृत कसे काम करते हे खालील सारणीवरून स्पष्ट होते:
| गुण (संस्कृत) | स्वरूप | शरीरावर परिणाम |
|---|---|---|
| रस (चव) | मधुर (गोड) | पोषक, मांस वाढवणारा, मन शांत करणारा. |
| गुण (भौतिक गुण) | गुरु, स्निग्ध | गुरु (जड असल्याने पचनास वेळ लागतो पण टिकाऊ असतो), स्निग्ध (तेलकट - कोरडेपणा दूर करतो). |
| वीर्य (ताकद) | शीत | शरीराला थंडावा देते, जळजळ आणि तहान कमी करते. |
| विपाक (पचनानंतरची क्रिया) | मधुर | शरीरातील ऊतींचे पोषण करते आणि मल व्यवस्थित करते. |
| दोष प्रभाव | वात-पित्त शामक | वात आणि पित्त दोषांमुळे होणाऱ्या तक्रारींवर गुणकारी. |
विदार्यादी घृत चे मुख्य फायदे कोणते?
हे घृत अशा लोकांसाठी अत्यंत उपयुक्त आहे ज्यांचे वजन कमी झाले आहे किंवा जीवनातील ताणतणावामुळे शरीर थकले आहे. यातील 'विदारी' (भुईकोहळा) आणि इतर घटक मिळून शरीराला जलद गतीने ऊर्जा देतात.
शास्त्रीय संदर्भानुसार, हे औषध 'रसायन' (कायाकल्प करणारे) म्हणून काम करते. चरक संहितेत असे नमूद केले आहे की, जे द्रव्य शरीराला स्थूल (निरोगी आणि भरावदार) करते, ते बृंहणीय असते आणि विदार्यादी घृत याचे उत्तम उदाहरण आहे.
विदार्यादी घृत कसे सेवन करावे?
सामान्यतः दिवसातून दोनदा, जेवणाच्या आधी किंवा डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार सकाळी रिकाम्या पोटी १ ते २ चमचे कोमट दुधासोबत घेणे उत्तम असते. जर तुम्हाला दूध पचत नसेल, तर कोमट पाण्यासोबत देखील हे घेता येते.
लक्षात ठेवा, हे घृत 'गुरु' (जड) असल्याने त्याचे पचन चांगले होण्यासाठी पोट भुकेले असतानाच सेवन करावे. पचनाची शक्ती कमी असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
विदार्यादी घृत बद्दल वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
अनेकांना विदार्यादी घृत चे सेवन कधी आणि कसे करावे याबद्दल शंका असतात. येथे काही महत्त्वाचे प्रश्न आणि त्यांची थेट उत्तरे दिली आहेत.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
विदार्यादी घृत चे मुख्य फायदे काय आहेत?
विदार्यादी घृत प्रामुख्याने अशक्तपणा, अतिशय पातळपणा आणि थकवा दूर करण्यासाठी वापरले जाते. हे शरीराला पोषण देऊन मांसपेशींची वाढ करते आणि रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवते.
विदार्यादी घृत कसे सेवन करावे?
सामान्यतः १ ते २ चमचे विदार्यादी घृत कोमट दुधासोबत किंवा कोमट पाण्यासोबत दिवसातून दोनदा घेतले जाते. हे जेवणाच्या आधी किंवा डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार सकाळी रिकाम्या पोटी घेणे अधिक गुणकारी ठरते.
विदार्यादी घृत कोणी घेऊ नये?
ज्यांना पचनशक्ती खूप कमकुवत आहे किंवा अतिशंत कफाचे त्रास (जसे की जास्त कफ, थंडी वाजून ताप येणे) आहेत, त्यांनी हे घृत घेण्यापूर्वी आयुर्वेदिक डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
विदार्यादी घृत मध्ये कोणते घटक असतात?
या घृतामध्ये प्रामुख्याने विदारी (भुईकोहळा), शतावरी, यष्टिमधु आणि गाईचे तूप यांचा समावेश असतो. हे सर्व घटक मिळून शरीराला थंडावा आणि पोषण देतात.
संबंधित लेख
ट्वक (दालचीनी): सर्दी, सूजन आणि मेटाबॉलिझम वाढवण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
ट्वक (दालचीनी) ही आयुर्वेदातील एक प्रभावी मसाला आहे, जी सर्दी, सूजन आणि कफ कमी करते. चरक संहितेनुसार, ही कफ आणि वात दोष शांत करते, परंतु पित्त प्रकृतीच्या लोकांनी याचे सेवन मर्यादित ठेवणे आवश्यक आहे.
2 मिनिटे वाचन
चोपचीनी (Grewia asiatica): जोड्यांच्या वेदना आणि त्वचेसाठी आयुर्वेदिक उपाय
चोपचीनी ही आयुर्वेदातील एक दुर्मिळ वनस्पती आहे, जी जोड्यांच्या वेदना आणि त्वचेच्या समस्यांवर दुहेरी उपाय करते. चरक संहितेनुसार, तिचे उष्ण वीर्य आणि रूक्ष गुण कफ आणि वात दोषांवर प्रभावी ठरतात.
2 मिनिटे वाचन
महामंजिष्ठादि चूर्ण: रक्तशुद्धी आणि त्वचेसाठी आयुर्वेदाचे प्राचीन उपाय
महामंजिष्ठादि हे रक्तशुद्धीसाठी आणि पित्त शांत करण्यासाठी वापरले जाणारे १२ जड्या-बुड्यांचे प्राचीन आयुर्वेदिक योग आहे. चरक संहितेमध्ये नमूद केलेले हे औषध मंजिष्ठाच्या मदतीने त्वचेवरील डाग, मुहांस आणि एक्झिमा यांसारख्या समस्यांवर प्रभावी ठरते.
3 मिनिटे वाचन
कुमुद (जलकमळ): पित्त दोष कमी करण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय आणि फायदे
कुमुद (जलकमळ) हे पित्त दोष कमी करण्यासाठी एक प्रभावी आयुर्वेदिक वनस्पती आहे. भावप्रकाश निघंटूनुसार, याचा वापर केवळ ४८ तासांत त्वचेची जळजळ आणि शरीरातील अतिताप कमी करण्यासाठी केला जातो.
2 मिनिटे वाचन
कऱंज (Karanja): कफ दोष, त्वचारोग आणि वजन कमी करण्यासाठी घरगुती उपाय
कऱंज (Karanja) हे कफ दोष, त्वचारोग आणि वजन कमी करण्यासाठी एक प्राचीन आयुर्वेदिक औषध आहे. चरक संहितेत याला 'चरकला' म्हणून ओळखले गेले असून, याच्या कडूपणात रक्त शुद्ध करण्याची आणि ऊतींमधील विष काढून टाकण्याची शक्ती आहे.
2 मिनिटे वाचन
तेजपत्ता (तमालपत्र): कफ आणि वात कमी करण्यासाठी आणि पचन सुधारण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
तेजपत्ता (तमालपत्र) हे केवळ मसाला नसून कफ आणि वात दोष कमी करण्यासाठी एक शक्तिशाली आयुर्वेदिक औषध आहे. अष्टांग हृदयानुसार, कोमल दूधासोबत याचे सेवन केल्यास शरीरातील विषारी घटक सहज बाहेर पडतात.
2 मिनिटे वाचन
संदर्भ आणि स्रोत
हा लेख चरक संहिता, सुश्रुत संहिता आणि अष्टांग हृदय यांसारख्या शास्त्रीय आयुर्वेदिक ग्रंथांच्या तत्त्वांवर आधारित आहे. विशिष्ट आरोग्य समस्यांसाठी पात्र आयुर्वेदिक वैद्यांचा सल्ला घ्या.
- • Charaka Samhita (चरक संहिता)
- • Sushruta Samhita (सुश्रुत संहिता)
- • Ashtanga Hridaya (अष्टांग हृदय)
या लेखात काही चूक आढळली? आम्हाला कळवा