वरणादी घृत: स्थौल्य आणि कोलेस्ट्रॉल कमी करण्याचे आयुर्वेदिक औषध
तज्ञ पुनरावलोकित
AyurvedicUpchar संपादकीय टीमद्वारे पुनरावलोकित
वरणादी घृत म्हणजे काय आणि ते कशाला वापरतात?
वरणादी घृत हे एक विशेष औषधी तूप आहे, जे शरीरातील अतिरिक्त चरबी (मेद) ओघळवून बाहेर काढण्यासाठी आणि रक्त शुद्ध करण्यासाठी वापरले जाते. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, हे तूप 'स्क्रॅपिंग' ( scraping) क्रियेने काम करते; म्हणजेच ते रक्तवाहिन्यांमध्ये आणि ऊतींमध्ये जमा झालेला घाणेरडा सांठा (toxins) खरवटून काढते.
आपल्याकडे जाडपणा किंवा वजन वाढल्यामुळे होणारे इतर त्रास (जसे की गुडघेदुखी, थकवा) येतात, तेव्हा वैद्य लोक हे घृत देतात. चरक संहितेत वर्णन केल्याप्रमाणे, हे औषध उष्ण वीर्य (गरम ताकद) असते आणि त्याचा मुख्य स्वभाव 'लेखन' (scraping) आणि 'मेदोहर' (चरबी कमी करणे) असा आहे. हे प्रामुख्याने कफ दोषाचे संतुलन करते, पण पित्त प्रकृतीच्या लोकांनी याचा वापर काळजीपूर्वक करावा.
वरणादी घृताची चव ही कडू (तिक्त) आणि तोंडाला आकुंचन देणारी (कषाय) असते. आयुर्वेदात फक्त चव महत्त्वाची नसते, तर ती चव शरीरात गेल्यावर काय परिणाम करते हे महत्त्वाचे असते. कडू चरबीला वितळवते आणि आकुंचन देणारी चव सूज कमी करते, यामुळेच हे घृत स्थौल्य आणि हाय कोलेस्ट्रॉलसाठी प्रभावी ठरते.
वरणादी घृताचे आयुर्वेदिक गुणधर्म (द्रव्यगुण)
कोणतेही आयुर्वेदिक औषध घेण्यापूर्वी त्याचे पंचमहाभूत आणि त्रिदोषांवरील परिणाम समजून घेणे गरजेचे असते. वरणादी घृत हे फक्त तूप नाही, तर त्यात वरणादी गणातील औषधी वनस्पतींचा समावेश असतो. खालील तक्त्यावरून तुम्हाला याचे नैसर्गिक गुणधर्म समजतील:
| गुण (संस्कृत) | स्वरूप | शरीरावरील परिणाम |
|---|---|---|
| रस (चव) | तिक्त (कडू), कषाय (आकुंचन देणारा) | विषहर (विष नाशक), रक्तशोधक (रक्त शुद्ध करणारा), पित्त शामक. ऊतींमधील अतिरिक्त द्रव शोषून घेतो. |
| गुण (भौतिक गुण) | लघु (हलका), रूक्ष (कोरडा) | शरीरातील ओलावा आणि चरबी कमी करतो. जडपणा आणत नाही. |
| वीर्य (ऊर्जा) | उष्ण (गरम) | पचनाची आग वाढवतो आणि साठलेली चरबी पचवून टाकतो. |
| विपाक (पचनांती) | कटू (तिखट) | सूक्ष्म स्त्रोतांमध्ये (micro-channels) अडकलेले रोग बाहेर काढतो. |
| दोष कर्म | कफ-हर, पित्त-कर (जास्त सेवन केल्यास) | कफ दोषाचा नाश करतो, पण जास्त प्रमाणात पित्त वाढवू शकतो. |
लक्षात ठेवा, 'लघु' आणि 'रूक्ष' गुणामुळे हे घृत शरीराला हलके करते. जे लोक सकाळी उठल्यावर स्वतःला जड किंवा सुस्त जाणवतात, त्यांच्यासाठी हे गुणकारी ठरते. मात्र, ज्यांचे शरीर आधीच खूप कोरडे आहे किंवा वजन खूप कमी आहे, त्यांनी हे घृत टाळावे.
वरणादी घृत कोणत्या आजारांमध्ये फायदेशीर आहे?
वरणादी घृत हे प्रामुख्याने 'मेदोरोग' (Obesity/Metabolic disorders) साठी वापरले जाते. आधुनिक काळातील हाय कोलेस्ट्रॉल, ट्रायग्लिसराईड्स वाढणे आणि लिव्हरमध्ये चरबी जमा होणे (Fatty Liver) या समस्यांवर हे एक उत्तम उपाय आहे.
याशिवाय, शरीराच्या आतमध्ये झालेले पूय (abscesses) किंवा जुने जखमांचे डाग भरून येण्यासाठीही याचा वापर होतो. आयुर्वेदात याला 'व्रणरोपण' (wound healing) क्षमता म्हटली आहे. रक्तातील अशुद्धीमुळे होणारे त्वचेचे विकार आणि सांधेदुखीमध्येही (विशेषतः आमवात) हे घृत दिला जातो.
सेवन कसे करावे?
सामान्यपणे सकाळी नाश्त्यापूर्वी ३ ते ६ ग्रॅम (अंदाजे अर्धा ते एक चमचा) कोमट पाण्यासोबत घेण्याचा सल्ला दिला जातो. काही वेळा पचनाची आग मंदा असल्यास कोमट दुधासोबतही हे देता येते. मात्र, तुमच्या शरीरप्रकृतीनुसार (Prakriti) याचे प्रमाण बदलू शकते, त्यामुळे नेमकी डोस (dose) आयुर्वेदिक डॉक्टरांकडूनच निश्चित करून घेणे सुरक्षित ठरेल.
महत्त्वाची टीप: हे घृत गरोदर महिला, अतिसार असलेल्या व्यक्ती किंवा ज्यांना तीव्र ताप आहे, अशांनी घेऊ नये. सेवनादरम्यान तळलेले पदार्थ, दही आणि अतिगार पाणी टाळावे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
वरणादी घृत मराठीत कशाला वापरतात?
वरणादी घृत प्रामुख्याने जास्त वजन कमी करण्यासाठी, हाय कोलेस्ट्रॉल आणि रक्तातील साखर नियंत्रणात ठेवण्यासाठी वापरले जाते. हे शरीरातील अतिरिक्त चरबीला वितळवून बाहेर काढते.
वरणादी घृत कसे आणि किती घ्यावे?
सामान्यपणे सकाळी रिकाम्या पोटी अर्धा चमचा (३-५ ग्रॅम) कोमट पाण्यासोबत घेतात. तुमच्या आजाराच्या गंभीरतेनुसार वैद्यांनी सांगितलेले प्रमाणच योग्य असते.
वरणादी घृत घेताना कोणते पदार्थ टाळावेत?
हे घृत घेताना दही, तळलेले पदार्थ, अतिथंड पाणी आणि जड अन्नपचन होणारे पदार्थ टाळावेत. यामुळे औषधाचा परिणाम कमी होऊ शकतो.
वरणादी घृत पित्त प्रकृतीच्या लोकांना चालते का?
या घृताची ताकद उष्ण असल्याने पित्त प्रकृतीच्या लोकांनी किंवा ज्यांना पोटात जळजळ होते, त्यांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय हे घेऊ नये.
संबंधित लेख
नारळ: वात आणि पित्त शांत करण्यासाठी आणि शरीराला थंडावा देण्यासाठी
नारळ हे आयुर्वेदिक औषध आहे जे वात आणि पित्त दोष शांत करते. चरक संहितेनुसार, हे शरीराला थंडावा देते, ऊर्जा वाढवते आणि कोरड्या त्वचेसाठी उत्तम आहे.
3 मिनिटे वाचन
अमृतप्रश घृत: शरीराला नवचैतन्य आणि मानसिक स्पष्टता मिळवून देणारे आयुर्वेदिक घी
अमृतप्रश घृत हे केवळ घी नसून ते शरीरातील ऊतींना पोषण देणारे आणि वात-पित्त दोष शांत करणारे एक शक्तिशाली औषध आहे. चरक संहितेनुसार, हे औषधीय शक्ती थेट पेशींपर्यंत पोहोचवणारे 'वाहन' म्हणून काम करते.
3 मिनिटे वाचन
बिल्व फळाचे पचन लाभ: आयुर्वेदिक वापर, खुराक आणि गुणधर्म
बिल्व फळ हे आयुर्वेदातील 'फल राज' आहे, जे केवळ अतिसार थांबवत नाही तर आतड्यांच्या भिंतीचे पोषण करून पचनसंस्थेला पुन्हा सक्रिय करते. कच्चे फळ अतिसारासाठी आणि पिकलेले फळ कब्जसाठी उपयुक्त आहे.
3 मिनिटे वाचन
तेजपत्ता: पाचन शक्ती वाढवण्यासाठी आणि श्वासनलिका साफ करण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
तेजपत्ता हा केवळ मसाला नसून आयुर्वेदमध्ये पाचन अग्नी वाढवण्यासाठी आणि कफ साफ करण्यासाठी वापरला जाणारा शक्तिशाली औषधी पदार्थ आहे. चरक संहितेनुसार, हा वात आणि कफ दोष कमी करण्यासाठी उत्तम आहे, परंतु पित्त प्रकृती असलेल्यांनी याचा वापर मर्यादित ठेवावा.
3 मिनिटे वाचन
लाक्षचे फायदे: तुटलेल्या हाडांना जोडणे आणि त्वचेची काळजी घेण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
लाक्ष हे आयुर्वेदिक औषध आहे जे तुटलेल्या हाडांना जोडण्यासाठी आणि रक्त शुद्ध करण्यासाठी प्रसिद्ध आहे. चरक संहितेनुसार, हे 'अस्थिसंधानक' म्हणून ओळखले जाते आणि त्वचेच्या जखमा बऱ्या करण्यासाठीही अत्यंत प्रभावी आहे.
3 मिनिटे वाचन
गोक्षुरादि गुग्गुलू: किडनी स्टोन आणि मूत्रपथ संक्रमणासाठी आयुर्वेदिक उपाय
गोक्षुरादि गुग्गुलू हे आयुर्वेदातील एक प्रभावी औषध आहे, जे किडनीतील छोटे दगड विरघळवते आणि मूत्रमार्गातील जळजळ कमी करते. चरक संहितेनुसार, हे औषध 'अश्मरी' (पथरी) आणि 'मुत्रकृच्छ्र'वर अत्यंत प्रभावी आहे.
3 मिनिटे वाचन
संदर्भ आणि स्रोत
हा लेख चरक संहिता, सुश्रुत संहिता आणि अष्टांग हृदय यांसारख्या शास्त्रीय आयुर्वेदिक ग्रंथांच्या तत्त्वांवर आधारित आहे. विशिष्ट आरोग्य समस्यांसाठी पात्र आयुर्वेदिक वैद्यांचा सल्ला घ्या.
- • Charaka Samhita (चरक संहिता)
- • Sushruta Samhita (सुश्रुत संहिता)
- • Ashtanga Hridaya (अष्टांग हृदय)
या लेखात काही चूक आढळली? आम्हाला कळवा