तिल तेल: वात दोष शांत करण्याचे आणि हाडे मजबूत करण्याचे आयुर्वेदिक औषध

तिल तेल (Tila Taila) म्हणजे काय?

तिल तेल हे आयुर्वेदामध्ये वात दोष शांत करण्यासाठी, हाडे मजबूत करण्यासाठी आणि त्वचेला पोषण देण्यासाठी वापरले जाणारे प्रमुख औषधी तेल आहे. हे तेल शरीरातील कोरडेपणा दूर करते आणि सांध्यांना लवचिकता देते.

आपल्या स्वयंपकघरात सहज मिळणाऱ्या या तेलाला आयुर्वेदात 'विशेष' स्थान आहे. चरक संहिता आणि भावप्रकाश निघंटू यांसारख्या जुन्या ग्रंथांमध्ये तिल तेलाचे वर्णन 'वातहर' आणि 'बल्य' (ताकद देणारे) असे केले आहे. याचा रस (स्वाद) गोड आणि वीर्य (शक्ती) उष्ण असते. थंडीच्या दिवसांत किंवा वात वाढल्यामुळे अंग दुखत असेल, तर हे तेल शरीराला आतून ताप देते आणि दुखणे कमी करते.

फक्त स्वयंपकापुरते मर्यादित न राहता, तिल तेल हे एक पूर्ण औषध म्हणून काम करते. आयुर्वेदानुसार, प्रत्येक पदार्थाचा स्वाद थेट आपल्या ऊतींवर (tissues) परिणाम करतो. तिल तेलाचा गोड रस शरीराचा ऱ्हास होऊ देत नाही आणि मनावरही शांतता आणतो.

तिल तेलाचे (Tila Taila) आयुर्वेदिक गुणधर्म कोणते?

कोणत्याही वस्तूचा वापर करण्यापूर्वी तिचे स्वरूप समजून घेणे गरजेचे आहे. तिल तेलाचे गुणधर्म ओळखल्यास तुम्ही त्याचा योग्य तोटीने आणि सुरक्षितपणे वापर करू शकता. खालील सारणीमध्ये त्याचे मूलभूत गुण दिले आहेत:

महत्वाची टीप: तिल तेल हे 'गुरू' (पचायला जड) असते. त्यामुळे ज्यांची पचनशक्ती कमकुवत आहे, त्यांनी हे तेल कमी प्रमाणात किंवा जिरे-हिंग घालून पचवण्यास हलके करून घ्यावे.

तिल तेल कसे वापरावे?

आयुर्वेदात तिल तेलाचा वापर दोन प्रकारे केला जातो: अभ्यंग (बाह्य लेपन) आणि पान (आंतरिक सेवन).

• अभ्यंग (तेल मसाज): दररोज सकाळी कोमट तिल तेलाने मसाज केल्यास वात दोष शांत होतो. विशेषतः पायांच्या तळव्यांना रात्री तेल लावल्यास डोळ्यांचे तेज वाढते आणि झोप चांगली लागते.
• आंतरिक सेवन: बद्धकोष्ठता किंवा अंगात दुखणे असल्यास, सकाळी कोमट दुधाबरोबर किंवा गुनगुण्या पाण्याबरोबर अर्ध्या चमच्याने तिल तेल घेता येते. हे आतड्यांना नैसर्गिकरित्या मऊ (lubricate) करते.