टंकण भस्म: खोकला आणि कफ दूर करण्याचे आयुर्वेदिक औषध व फायदे
तज्ञ पुनरावलोकित
AyurvedicUpchar संपादकीय टीमद्वारे पुनरावलोकित
टंकण भस्म (Tankana Bhasma) म्हणजे काय?
टंकण भस्म हे शुद्ध केलेल्या बोरॅक्सचे (Borax) राख स्वरूपातील औषध आहे, ज्याचा वापर खोकला, सर्दी आणि छातीत जमा झालेला कफ बाहेर काढण्यासाठी अत्यंत कमी प्रमाणात केला जातो.
आपल्या घरगुती भाषेत याला 'सुहागाची राख' असेही म्हणतात. आयुर्वेदात टंकण भस्मला 'उष्ण वीर्य' (गरम ताकद) आणि 'लवण रस' (खारट चव) असलेली औषधी वस्तू मानले आहे. हे प्रामुख्याने कफ दोष कमी करते, पण चुकीच्या प्रमाणात किंवा जास्त सेवन केल्यास पित्त आणि वात वाढू शकतो. चरक संहिता आणि भावप्रकाश निघंटू यांसारख्या जुन्या ग्रंथांमध्येही टंकण भस्मला एक महत्त्वाचे औषधी द्रव्य म्हणून नोंदवले आहे.
टंकण भस्मची चव खारट (लवण) असते, जी शरीरातील कोरडेपणा आणते आणि जमा झालेला घटक विरघळवून बाहेर टाकते. आयुर्वेदानुसार, फक्त चव घेणे म्हणजे औषध नाही, तर त्या चवीमुळे ऊतींवर आणि दोषांवर कसा परिणाम होतो हे महत्त्वाचे असते.
टंकण भस्मचे आयुर्वेदिक गुणधर्म (द्रव्यगुण)
कोणत्याही औषधाचा योग्य वापर करण्यासाठी त्याचे मूळ गुण समजून घेणे गरजेचे आहे. टंकण भस्म शरीरावर कसा परिणाम करते, हे खालील सारणीवरून स्पष्ट होईल:
| गुण (संस्कृत) | मान | शरीरावरील परिणाम |
|---|---|---|
| रस (चव) | लवण (खारट) | कोरडेपणा आणते, मऊ करते आणि पचन सुधारते. |
| गुण (भौतिक गुण) | रूक्ष, तीक्ष्ण | रूक्ष (कोरडे) आणि तीक्ष्ण (तीव्र) असल्याने हे शोषण वेगाने होते आणि ऊतींच्या आत शिरते. |
| वीर्य (ताकद) | उष्ण | शरीराला उब देते आणि थंडीमुळे झालेली जखम किंवा कफ कमी करते. |
| विपाक (पचनानंतरची क्रिया) | लवण | शरीरातील द्रवपदार्थांचे संतुलन राखते आणि मूत्र व घामावाटे विषारी द्रव्ये बाहेर काढते. |
महत्त्वाचे तथ्य: चरक संहितानुसार, टंकण भस्म हे 'लेखन' (Scraping) गुणधर्माचे आहे, म्हणजेच हे शरीरातील अतिरिक्त चरबी आणि जमा झालेला कफ खरवडून बाहेर काढते.
टंकण भस्मचे मुख्य फायदे आणि उपयोग कोणते?
टंकण भस्मचा सर्वात प्रभावी वापर श्वसन संस्थेशी संबंधित समस्यांवर होतो. हे प्रामुख्याने गळ्यातील कफ पातळ करते आणि तो सहज बाहेर पडण्यास मदत करते.
१. खोकला आणि दमा: वात आणि कफ यामुळे होणाऱ्या जुनाट खोकल्यावर टंकण भस्म गुणकारी ठरते. हे फुफ्फुसातील अडकलेला कफ बाहेर काढून श्वास घेणे सोपे करते.
२. पचनाची क्रिया: हे पचन अग्दीला चालना देते. जर पोट फुगणे, ढेकर येणे किंवा अन्न पचत नसल्यासारखे वाटत असेल, तर हे औषध उपयोगी पडते.
३. त्वचेचे आजार: काही विशिष्ट त्वचारोगांमध्ये आणि खाज येण्याच्या समस्येत बाह्य लेप म्हणून याचा वापर केला जातो, पण तो फक्त वैद्यकीय सल्ल्यानेच करावा.
टंकण भस्म कसे सेवन करावे? (मात्रा आणि पद्धत)
टंकण भस्म नेहमी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने आणि अत्यंत कमी प्रमाणात घ्यावी. याची योग्य मात्रा प्रौढांसाठी सहसा १२५ ते २५० मिलीग्रम्स (अंदाजे तांदळाएवढी किंवा त्याहून कमी) असते.
- चूर्ण स्वरूपात: कोमट पाणी, मध किंवा दुधासोबत मिसळून घ्यावे.
- काढा: काही विशिष्ट औषधी वनस्पतींच्या काढ्यासोबत हे मिश्रण तयार केले जाते.
लक्षात ठेवा, हे औषध 'तीक्ष्ण' असल्याने रिकाम्या पोटी किंवा जास्त प्रमाणात घेतल्यास पोटात जळजळ होऊ शकते. सेवनापूर्वी नेहमी आयुर्वेदिक डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
टंकण भस्म मराठीत काय म्हणतात?
मराठीमध्ये याला 'टंकण भस्म' किंवा 'सुहागाची राख' असे म्हणतात. हे बोरॅक्सला विशिष्ट प्रक्रियेतून शुद्ध करून तयार केलेले असते.
टंकण भस्मचा खोकल्यासाठी कसा वापर करावा?
खोकल्यासाठी सहसा ६० ते १२५ मिलीग्राम टंकण भस्म मधासोबत किंवा कोमट पाण्यासोबत दिली जाते. मात्र, अचूक मात्रा रुग्णाच्या वयानुसार वैद्य ठरवतात.
टंकण भस्म सेवनाचे कोणते दुष्परिणाम होऊ शकतात?
जास्त प्रमाणात सेवन केल्यास पोटात जळजळ, उलट्या किंवा त्वचेला पुरळे येऊ शकतात. हे औषध नेहमी डॉक्टरांच्या निगरानीखालीच घ्यावे.
गरोदर स्त्रियांनी टंकण भस्म घेऊ शकतात का?
गरोदर आणि स्तनपान देणाऱ्या महिलांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय टंकण भस्म घेऊ नये. हे औषध उष्ण असल्याने ते गर्भारपणात धोकादायक ठरू शकते.
संबंधित लेख
ट्वक (दालचीनी): सर्दी, सूजन आणि मेटाबॉलिझम वाढवण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
ट्वक (दालचीनी) ही आयुर्वेदातील एक प्रभावी मसाला आहे, जी सर्दी, सूजन आणि कफ कमी करते. चरक संहितेनुसार, ही कफ आणि वात दोष शांत करते, परंतु पित्त प्रकृतीच्या लोकांनी याचे सेवन मर्यादित ठेवणे आवश्यक आहे.
2 मिनिटे वाचन
चोपचीनी (Grewia asiatica): जोड्यांच्या वेदना आणि त्वचेसाठी आयुर्वेदिक उपाय
चोपचीनी ही आयुर्वेदातील एक दुर्मिळ वनस्पती आहे, जी जोड्यांच्या वेदना आणि त्वचेच्या समस्यांवर दुहेरी उपाय करते. चरक संहितेनुसार, तिचे उष्ण वीर्य आणि रूक्ष गुण कफ आणि वात दोषांवर प्रभावी ठरतात.
2 मिनिटे वाचन
महामंजिष्ठादि चूर्ण: रक्तशुद्धी आणि त्वचेसाठी आयुर्वेदाचे प्राचीन उपाय
महामंजिष्ठादि हे रक्तशुद्धीसाठी आणि पित्त शांत करण्यासाठी वापरले जाणारे १२ जड्या-बुड्यांचे प्राचीन आयुर्वेदिक योग आहे. चरक संहितेमध्ये नमूद केलेले हे औषध मंजिष्ठाच्या मदतीने त्वचेवरील डाग, मुहांस आणि एक्झिमा यांसारख्या समस्यांवर प्रभावी ठरते.
3 मिनिटे वाचन
कुमुद (जलकमळ): पित्त दोष कमी करण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय आणि फायदे
कुमुद (जलकमळ) हे पित्त दोष कमी करण्यासाठी एक प्रभावी आयुर्वेदिक वनस्पती आहे. भावप्रकाश निघंटूनुसार, याचा वापर केवळ ४८ तासांत त्वचेची जळजळ आणि शरीरातील अतिताप कमी करण्यासाठी केला जातो.
2 मिनिटे वाचन
कऱंज (Karanja): कफ दोष, त्वचारोग आणि वजन कमी करण्यासाठी घरगुती उपाय
कऱंज (Karanja) हे कफ दोष, त्वचारोग आणि वजन कमी करण्यासाठी एक प्राचीन आयुर्वेदिक औषध आहे. चरक संहितेत याला 'चरकला' म्हणून ओळखले गेले असून, याच्या कडूपणात रक्त शुद्ध करण्याची आणि ऊतींमधील विष काढून टाकण्याची शक्ती आहे.
2 मिनिटे वाचन
तेजपत्ता (तमालपत्र): कफ आणि वात कमी करण्यासाठी आणि पचन सुधारण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
तेजपत्ता (तमालपत्र) हे केवळ मसाला नसून कफ आणि वात दोष कमी करण्यासाठी एक शक्तिशाली आयुर्वेदिक औषध आहे. अष्टांग हृदयानुसार, कोमल दूधासोबत याचे सेवन केल्यास शरीरातील विषारी घटक सहज बाहेर पडतात.
2 मिनिटे वाचन
संदर्भ आणि स्रोत
हा लेख चरक संहिता, सुश्रुत संहिता आणि अष्टांग हृदय यांसारख्या शास्त्रीय आयुर्वेदिक ग्रंथांच्या तत्त्वांवर आधारित आहे. विशिष्ट आरोग्य समस्यांसाठी पात्र आयुर्वेदिक वैद्यांचा सल्ला घ्या.
- • Charaka Samhita (चरक संहिता)
- • Sushruta Samhita (सुश्रुत संहिता)
- • Ashtanga Hridaya (अष्टांग हृदय)
या लेखात काही चूक आढळली? आम्हाला कळवा