टंकण भस्म: खोकला आणि कफ दूर करण्याचे आयुर्वेदिक औषध व फायदे
तज्ञ पुनरावलोकित
AyurvedicUpchar संपादकीय टीमद्वारे पुनरावलोकित
टंकण भस्म (Tankana Bhasma) म्हणजे काय?
टंकण भस्म हे शुद्ध केलेल्या बोरॅक्सचे (Borax) राख स्वरूपातील औषध आहे, ज्याचा वापर खोकला, सर्दी आणि छातीत जमा झालेला कफ बाहेर काढण्यासाठी अत्यंत कमी प्रमाणात केला जातो.
आपल्या घरगुती भाषेत याला 'सुहागाची राख' असेही म्हणतात. आयुर्वेदात टंकण भस्मला 'उष्ण वीर्य' (गरम ताकद) आणि 'लवण रस' (खारट चव) असलेली औषधी वस्तू मानले आहे. हे प्रामुख्याने कफ दोष कमी करते, पण चुकीच्या प्रमाणात किंवा जास्त सेवन केल्यास पित्त आणि वात वाढू शकतो. चरक संहिता आणि भावप्रकाश निघंटू यांसारख्या जुन्या ग्रंथांमध्येही टंकण भस्मला एक महत्त्वाचे औषधी द्रव्य म्हणून नोंदवले आहे.
टंकण भस्मची चव खारट (लवण) असते, जी शरीरातील कोरडेपणा आणते आणि जमा झालेला घटक विरघळवून बाहेर टाकते. आयुर्वेदानुसार, फक्त चव घेणे म्हणजे औषध नाही, तर त्या चवीमुळे ऊतींवर आणि दोषांवर कसा परिणाम होतो हे महत्त्वाचे असते.
टंकण भस्मचे आयुर्वेदिक गुणधर्म (द्रव्यगुण)
कोणत्याही औषधाचा योग्य वापर करण्यासाठी त्याचे मूळ गुण समजून घेणे गरजेचे आहे. टंकण भस्म शरीरावर कसा परिणाम करते, हे खालील सारणीवरून स्पष्ट होईल:
| गुण (संस्कृत) | मान | शरीरावरील परिणाम |
|---|---|---|
| रस (चव) | लवण (खारट) | कोरडेपणा आणते, मऊ करते आणि पचन सुधारते. |
| गुण (भौतिक गुण) | रूक्ष, तीक्ष्ण | रूक्ष (कोरडे) आणि तीक्ष्ण (तीव्र) असल्याने हे शोषण वेगाने होते आणि ऊतींच्या आत शिरते. |
| वीर्य (ताकद) | उष्ण | शरीराला उब देते आणि थंडीमुळे झालेली जखम किंवा कफ कमी करते. |
| विपाक (पचनानंतरची क्रिया) | लवण | शरीरातील द्रवपदार्थांचे संतुलन राखते आणि मूत्र व घामावाटे विषारी द्रव्ये बाहेर काढते. |
महत्त्वाचे तथ्य: चरक संहितानुसार, टंकण भस्म हे 'लेखन' (Scraping) गुणधर्माचे आहे, म्हणजेच हे शरीरातील अतिरिक्त चरबी आणि जमा झालेला कफ खरवडून बाहेर काढते.
टंकण भस्मचे मुख्य फायदे आणि उपयोग कोणते?
टंकण भस्मचा सर्वात प्रभावी वापर श्वसन संस्थेशी संबंधित समस्यांवर होतो. हे प्रामुख्याने गळ्यातील कफ पातळ करते आणि तो सहज बाहेर पडण्यास मदत करते.
१. खोकला आणि दमा: वात आणि कफ यामुळे होणाऱ्या जुनाट खोकल्यावर टंकण भस्म गुणकारी ठरते. हे फुफ्फुसातील अडकलेला कफ बाहेर काढून श्वास घेणे सोपे करते.
२. पचनाची क्रिया: हे पचन अग्दीला चालना देते. जर पोट फुगणे, ढेकर येणे किंवा अन्न पचत नसल्यासारखे वाटत असेल, तर हे औषध उपयोगी पडते.
३. त्वचेचे आजार: काही विशिष्ट त्वचारोगांमध्ये आणि खाज येण्याच्या समस्येत बाह्य लेप म्हणून याचा वापर केला जातो, पण तो फक्त वैद्यकीय सल्ल्यानेच करावा.
टंकण भस्म कसे सेवन करावे? (मात्रा आणि पद्धत)
टंकण भस्म नेहमी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने आणि अत्यंत कमी प्रमाणात घ्यावी. याची योग्य मात्रा प्रौढांसाठी सहसा १२५ ते २५० मिलीग्रम्स (अंदाजे तांदळाएवढी किंवा त्याहून कमी) असते.
- चूर्ण स्वरूपात: कोमट पाणी, मध किंवा दुधासोबत मिसळून घ्यावे.
- काढा: काही विशिष्ट औषधी वनस्पतींच्या काढ्यासोबत हे मिश्रण तयार केले जाते.
लक्षात ठेवा, हे औषध 'तीक्ष्ण' असल्याने रिकाम्या पोटी किंवा जास्त प्रमाणात घेतल्यास पोटात जळजळ होऊ शकते. सेवनापूर्वी नेहमी आयुर्वेदिक डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
टंकण भस्म मराठीत काय म्हणतात?
मराठीमध्ये याला 'टंकण भस्म' किंवा 'सुहागाची राख' असे म्हणतात. हे बोरॅक्सला विशिष्ट प्रक्रियेतून शुद्ध करून तयार केलेले असते.
टंकण भस्मचा खोकल्यासाठी कसा वापर करावा?
खोकल्यासाठी सहसा ६० ते १२५ मिलीग्राम टंकण भस्म मधासोबत किंवा कोमट पाण्यासोबत दिली जाते. मात्र, अचूक मात्रा रुग्णाच्या वयानुसार वैद्य ठरवतात.
टंकण भस्म सेवनाचे कोणते दुष्परिणाम होऊ शकतात?
जास्त प्रमाणात सेवन केल्यास पोटात जळजळ, उलट्या किंवा त्वचेला पुरळे येऊ शकतात. हे औषध नेहमी डॉक्टरांच्या निगरानीखालीच घ्यावे.
गरोदर स्त्रियांनी टंकण भस्म घेऊ शकतात का?
गरोदर आणि स्तनपान देणाऱ्या महिलांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय टंकण भस्म घेऊ नये. हे औषध उष्ण असल्याने ते गर्भारपणात धोकादायक ठरू शकते.
संबंधित लेख
सिंहमूळ: वात दोष आणि सांधेदुखीसाठी आयुर्वेदिक उपाय, फायदे आणि खुराक
सिंहमूळ ही एक अशी आयुर्वेदिक जड आहे जी हाडांच्या ऊतींमध्ये (अस्थि धातू) प्रवेश करून गठिया आणि वात दोषावर प्रभावीपणे काम करते. भावप्रकाश निघंटूनुसार, ही जड इतर औषधांपेक्षा वेगळी आहे कारण ती सांध्यांच्या खोलवर असलेल्या वेदनांवर नियंत्रण ठेवते.
3 मिनिटे वाचन
बादाम (वथद): मेंदूची तंदुरुस्ती आणि वात दोष नियंत्रणासाठी नैसर्गिक उपाय
बादाम (वथद) हा आयुर्वेदातील एक प्रमुख औषधी पदार्थ आहे जो वात दोष शांत करतो आणि मेंदूची कार्यक्षमता वाढवतो. रात्रभर भिजवलेले आणि त्वचा काढलेले बादाम पचण्यास हलके असतात आणि शरीराला पोषण देतात.
3 मिनिटे वाचन
पंचाम्ल तेल: गठिया आणि जोडदुखीसाठी आयुर्वेदिक उपाय
पंचाम्ल तेल हे गठिया आणि जोडदुखीसाठी एक प्रभावी आयुर्वेदिक उपाय आहे. हे तेल जोड्यांमधील थंडपणा आणि कडकपणा दूर करते आणि कफ दोष शांत करते.
2 मिनिटे वाचन
लोहासवचे फायदे: रक्ताची कमी आणि थकवा दूर करण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
लोहासव हे नैसर्गिकरित्या तयार केलेले लोह टॉनिक आहे, जे सिंथेटिक गोळ्यांसारखे कब्ज करत नाही. यामध्ये १५-२०% नैसर्गिक अल्कोहल असतो, जो लोह शरीरात लवकर शोषण्यास मदत करतो, म्हणून ते नेहमी पाण्यात मिसळून घ्यावे.
2 मिनिटे वाचन
जैतून तेल: पित्त शांत करण्यासाठी आणि त्वचेला थंडावा देण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
जैतून तेल हे आयुर्वेदिक 'शीतल' तेल आहे जे शरीरातील अतिरिक्त उष्णता आणि पित्त दोष लवकर शांत करते. उन्हाळ्यात किंवा त्वचेच्या जळजळीसाठी हे तेल थंडावा देणारे आणि पोषक उपाय म्हणून काम करते.
3 मिनिटे वाचन
इंद्रवारुणीचे फायदे: कडू कोलिसिंथचा वापर कब्ज आणि जोरात दुखण्यासाठी
इंद्रवारुणी (कडू कोलिसिंथ) ही आयुर्वेदिक औषध आहे जी गंभीर कब्ज आणि जोरात दुखण्यासाठी प्रभावी आहे. मात्र, हे कच्चे फळ विषारी असल्याने फक्त योग्य प्रक्रियेनंतर आणि वैद्यकीय सल्ल्यानेच वापरावे लागते.
3 मिनिटे वाचन
संदर्भ आणि स्रोत
हा लेख चरक संहिता, सुश्रुत संहिता आणि अष्टांग हृदय यांसारख्या शास्त्रीय आयुर्वेदिक ग्रंथांच्या तत्त्वांवर आधारित आहे. विशिष्ट आरोग्य समस्यांसाठी पात्र आयुर्वेदिक वैद्यांचा सल्ला घ्या.
- • Charaka Samhita (चरक संहिता)
- • Sushruta Samhita (सुश्रुत संहिता)
- • Ashtanga Hridaya (अष्टांग हृदय)
या लेखात काही चूक आढळली? आम्हाला कळवा