रोहिषाचे फायदे: जोड दुखण्यासाठी, सूज कमी करण्यासाठी आणि आयुर्वेदिक गुण

रोहिषा म्हणजे काय?

रोहिषा (Cymbopogon martinii) ही एक सुगंधित वनस्पती आहे, जी मराठीत 'सफेद मोहर' किंवा 'पामरोझ' म्हणून ओळखली जाते. हा केवळ एक सुगंधी तेल नाही, तर जोड दुखणे आणि सूज कमी करण्यासाठी आयुर्वेदात वापरली जाणारी एक प्रभावी औषधी वनस्पती आहे. सामान्य लिंबूगव्हापेक्षा रोहिषाला गुलाबासारखी मधुर आणि विशिष्ट सुगंध असते, जी तिच्या औषधी गुणधर्मांसाठी जबाबदार असते.

चरक संहितेसारख्या प्राचीन ग्रंथांनुसार, रोहिषाची तासीर उष्ण (गरम) असते. तिचा चव कडू आणि कटू असतो. हा कटू आणि कडू चव शरीरातील वात आणि कफ दोष कमी करण्यास मदत करतो. रोहिषा शरीरात उष्णता आणि गतिशीलता आणते, म्हणून ज्यांची पित्त प्रकृती आहे, त्यांनी हे कमी प्रमाणात वापरले पाहिजे.

रोहिषाचा चव केवळ चव नसून तो शरीरातील क्रियाकलाप ठरवतो. कटू चव चयापचय (metabolism) वाढवतो आणि शरीरातील नलिका साफ करतो, तर कडू चव रक्त शुद्ध करतो आणि सूजामुळे येणारी उष्णता कमी करतो. या दोन गुणधर्मांमुळे रोहिषा गठियापासून ते त्वचेच्या संसर्गापर्यंतच्या अनेक आजारांसाठी उपयुक्त ठरते.

रोहिषाचे आयुर्वेदिक गुणधर्म काय आहेत?

रोहिषाचे मुख्य गुणधर्म 'लघु' (हलके) आणि 'तीक्ष्ण' (तेजस्वी) आहेत. हे गुणधर्म तेलाला त्वचेत लवकर शोषले जाण्यास आणि हाडांच्या व स्नायूंच्या मज्जेपर्यंत पोहोचण्यास मदत करतात. तिची 'वीर्य' उष्ण आहे, जी शरीरातील थंडपणा आणि अडथळे दूर करते.

रोहिषाचे तेल जोड दुखण्यासाठी मालिश करण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त आहे. हे तेल सूज कमी करते आणि जोडांची चळवळ सुधारते. तसेच, त्वचेवरील बुरशीजन्य संसर्ग (fungal infection) कमी करण्यासाठीही याचा वापर केला जातो.

रोहिषा तेल जोड दुखण्यासाठी कसे वापरावे?

रोहिषा तेल थेट वापरण्याऐवजी ते कोरडे तेल (सुंठ, वड, किंवा बदाम तेल) मध्ये मिसळून वापरले पाहिजे. साधारणपणे ५-६ थेंब रोहिषा तेल १० मिली कोरड्या तेलात मिसळून जोडांवर हलक्या हाताने मालिश करावी. हे मालिश केल्याने जोडांमधील वेदना कमी होतात आणि रक्तप्रवाह सुधारतो.

रोहिषा तेल थेट त्वचेवर लावू नये, कारण त्याची तासीर उष्ण असते आणि त्वचा जाळू शकते. जर तुम्हाला त्वचेवर लालसरपणा किंवा जळजळ वाटली, तर तेल वापरे थांबवा. गरोदर महिला आणि लहान मुलांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय हे तेल वापरू नये.

रोहिषाचे सेवन कसे करावे?

रोहिषा हे प्रामुख्याने बाह्य वापरासाठी (मालिश) वापरले जाते. आतून सेवन करण्यासाठी हे फक्त अनुभवी आयुर्वेदिक वैद्यांच्या सल्ल्यानेच करावे. सामान्यतः लोकांमध्ये रोहिषाचे आतून सेवन कमी असते, कारण त्याचे उष्ण स्वरूप पित्त प्रकृतीच्या लोकांसाठी हानिकारक ठरू शकते.

जर वैद्य तिला आतून वापरायला सांगितले, तर ते साधारणपणे कप्प्या (capsules) किंवा विशिष्ट क्वाथ (काढा) स्वरूपात दिले जाते. स्वतःहून कोणतेही औषध आतून घेऊ नका, कारण चुकीचे सेवन शरीरातील दोष वाढवू शकते.

रोहिषाचे इतर उपयुक्त फायदे

रोहिषा केवळ जोड दुखण्यासाठीच नव्हे, तर इतर अनेक आजारांसाठीही उपयुक्त आहे. हे तेल केसांच्या वाढीसाठी आणि डोक्यातील त्वचेच्या समस्यांसाठी (जसे की कोंडा) वापरले जाते. तसेच, हे एक नैसर्गिक कीटकनाशक म्हणूनही काम करते आणि घरातील डास आणि कीटक दूर ठेवते.

चरक संहितेनुसार, रोहिषा 'वातहर' आहे, म्हणजेच ते शरीरातील वात दोष कमी करते. वात दोषामुळे होणारे जोड दुखणे, अस्थिरता आणि स्नायूंची कमजोरी यावर रोहिषाचे तेल अत्यंत प्रभावी ठरते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

रोहिषा तेल जोड दुखण्यासाठी कसे वापरावे?

रोहिषा तेल कोरड्या तेलात (बदाम किंवा वड तेल) मिसळून जोडांवर हलक्या हाताने मालिश करावी. दिवसातून २ वेळा मालिश केल्याने वेदना आणि सूज कमी होते.

रोहिषाचे तेल थेट त्वचेवर लावता येते का?

नाही, रोहिषा तेल थेट त्वचेवर लावू नये. त्याची तासीर उष्ण असते आणि ते त्वचा जाळू शकते. नेहमी ते दुसऱ्या कोरड्या तेलात मिसळून वापरावे.

रोहिषा तेल कोणत्या आजारांसाठी उपयुक्त आहे?

रोहिषा तेल जोड दुखणे, गठिया, स्नायूंचे आकुंचन, त्वचेचे बुरशीजन्य संसर्ग आणि केसांच्या समस्यांसाठी उपयुक्त आहे.

रोहिषाचे आतून सेवन केले जाते का?

रोहिषाचे आतून सेवन केवळ अनुभवी आयुर्वेदिक वैद्यांच्या सल्ल्यानेच करावे. सामान्यतः हे बाह्य वापरासाठी (मालिश) वापरले जाते.

रोहिषा आणि लिंबूगव्हात काय फरक आहे?

रोहिषाला गुलाबासारखी सुगंध असते, तर लिंबूगव्हाला लिंबूसारखी सुगंध असते. रोहिषाचे औषधी गुणधर्म लिंबूगव्हापेक्षा वेगळे आहेत, विशेषतः जोड दुखण्यासाठी रोहिषा अधिक प्रभावी आहे.