पुनर्नवासव: शरीरातील पाणी कमी करण्यासाठी आणि मूत्रपिंडासाठी आयुर्वेदिक उपाय
तज्ञ पुनरावलोकित
AyurvedicUpchar संपादकीय टीमद्वारे पुनरावलोकित
पुनर्नवासव (Punarnavasava) म्हणजे काय?
पुनर्नवासव हा पुनर्नवा या जड्या-बुटीपासून बनवलेला एक फरमेंटेड (त्यागलेला) रस आहे. हा मूत्रवर्धक आणि मूत्रपिंडासाठी खूप उपयुक्त औषध मानला जातो. शरीरात जमा झालेले अतिरिक्त पाणी (एडिमा) कमी करण्यासाठी आणि मूत्रपिंडाच्या विकारांसाठी आयुर्वेदमध्ये याचा वापर होतो.
आयुर्वेदिक द्रव्यगुणशास्त्रानुसार, पुनर्नवासव हे 'उष्ण' (गरम) स्वरूपाचे औषध आहे. याचा चव कडू आणि कसट असतो. हे प्रामुख्याने कफ आणि पित्त दोष कमी करते, परंतु जास्त प्रमाणात घेतल्यास वात दोष वाढू शकतो. चरक संहिता आणि भावप्रकाश निघंटू यांसारख्या जुन्या ग्रंथांमध्ये पुनर्नवासवाला अत्यंत महत्त्वाचे औषध म्हणून ओळखले गेले आहे.
"पुनर्नवासव हा मूत्रपिंडाची कार्यक्षमता सुधारतो आणि शरीरातील अतिरिक्त पाणी बाहेर काढण्यासाठी आयुर्वेदचा एक प्रमुख उपाय आहे."
या औषधाचा चव (रस) त्याचे कार्य ठरवतो. कडू चव विष नष्ट करतो आणि रक्त शुद्ध करतो, तर कसट चव घाव भरण्यास आणि रक्त थांबवण्यास मदत करतो. आयुर्वेदमध्ये चव केवळ जीभेवर जाणवणारा अनुभव नसून, प्रत्येक चवाचे शरीराच्या अवयवांवर विशिष्ट परिणाम होतात.
पुनर्नवासवचे आयुर्वेदिक गुणधर्म (द्रव्यगुण) काय आहेत?
आयुर्वेदमध्ये प्रत्येक औषधाचे वर्गीकरण पाच मूलभूत गुणांनुसार केले जाते. हे गुण समजून घेतल्यास तुम्ही पुनर्नवासव योग्य आणि सुरक्षित रित्या वापरू शकता.
| गुण (संस्कृत) | मान (स्वरूप) | शरीरावर होणारा परिणाम |
|---|---|---|
| रस (स्वाद) | तिक्त (कडू), कषाय (कसट) | कडू चव विषहर आणि रक्तशोधक आहे. कसट चव घाव भरण्यास आणि सूज कमी करण्यास मदत करतो. |
| गुण (भौतिक गुण) | लघु (हलका), तीक्ष्ण (तेजस्वी) | शरीरात लवकर शोषला जातो आणि अवयवांपर्यंत पोहोचतो. |
| वीर्य (शक्ती) | उष्ण (गरम) | शरीराची उष्णता वाढवतो आणि पाचनशक्ती सुधारतो. |
| विपाक (पचनानंतर) | कटू (तिखट) | पचनानंतर शरीरात तिखट परिणाम निर्माण करतो. |
| दोष (प्रभाव) | कफ आणि पित्त नाशक | कफ आणि पित्त दोष कमी करते, पण वात दोष वाढवू शकतो. |
"चरक संहितेनुसार, पुनर्नवासव हे 'शोथहर' (सूज कमी करणारे) आणि 'मूत्रल' (मूत्रवर्धक) औषध म्हणून ओळखले जाते."
पुनर्नवासवचा वापर कसा करावा?
पुनर्नवासव सहसा दुधासोबत किंवा पाण्यासोबत घेतला जातो. खालीलप्रमाणे याचा वापर केला जातो:
- सामान्यतः १५-३० मिली रसासोबत समान प्रमाणात पाणी मिसळून प्यावे.
- हे औषध आतड्यांच्या आरोग्यासाठी आणि मूत्रपिंडाच्या समस्यांसाठी घेतले जाते.
- हे संध्याकाळी किंवा डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार घ्यावे.
पुनर्नवासव घेताना काय सावधगिरी बाळगावी?
गर्भवती महिलांनी हे औषध डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय घेऊ नये. ज्यांना वात दोष जास्त आहे अशा रुग्णांनी याचा वापर काळजीपूर्वक करावा. जास्त प्रमाणात घेतल्यास तोंड कोरडे पडू शकते किंवा पोटदुखी होऊ शकते. नेहमी प्रमाणित ब्रँडचाच वापर करा.
पुनर्नवासवचे फायदे आणि उपयोग काय आहेत?
पुनर्नवासवचा मुख्य उपयोग शरीरातील सूज (एडिमा) कमी करण्यासाठी होतो. हे मूत्रपिंडाची कार्यक्षमता वाढवते आणि मूत्रव्यवस्थेतील अडथळे दूर करते. यामुळे रक्तदाब नियंत्रणात राहतो आणि शरीरातील विषारी पदार्थ बाहेर पडतात.
लोकप्रिय प्रश्न आणि उत्तरे (FAQ)
पुनर्नवासवचा वापर आयुर्वेदमध्ये कसा केला जातो?
पुनर्नवासवचा वापर प्रामुख्याने मूत्रवर्धक आणि सूज कमी करण्यासाठी (शोथहर) केला जातो. हे औषध कफ आणि पित्त दोष कमी करते आणि मूत्रपिंडाचे आरोग्य सुधारते.
पुनर्नवासव कोणत्या रूपात घ्यावे?
पुनर्नवासव सहसा द्रवरूपात (रस) असते. हे १५-३० मिली प्रमाणात समान पाण्यासोबत घेतले जाते. काही वेळा डॉक्टर हे चूर्ण किंवा गोळ्यांच्या स्वरूपातही देतात.
पुनर्नवासव घेतल्याने कोणते फायदे होतात?
पुनर्नवासवमुळे शरीरातील अतिरिक्त पाणी कमी होते, मूत्रपिंडाची कार्यक्षमता सुधारते आणि सूज कमी होते. हे रक्त शुद्ध करण्यास आणि पाचन सुधारण्यासही मदत करते.
पुनर्नवासव कोणाला घेऊ नये?
गर्भवती महिला, स्तनपान करणाऱ्या महिला आणि ज्यांना वात दोष जास्त आहे अशा रुग्णांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय हे औषध घेऊ नये. यामुळे दुष्परिणाम होऊ शकतात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
पुनर्नवासवचा वापर आयुर्वेदमध्ये कसा केला जातो?
पुनर्नवासवचा वापर प्रामुख्याने मूत्रवर्धक आणि सूज कमी करण्यासाठी (शोथहर) केला जातो. हे औषध कफ आणि पित्त दोष कमी करते आणि मूत्रपिंडाचे आरोग्य सुधारते.
पुनर्नवासव कोणत्या रूपात घ्यावे?
पुनर्नवासव सहसा द्रवरूपात (रस) असते. हे १५-३० मिली प्रमाणात समान पाण्यासोबत घेतले जाते. काही वेळा डॉक्टर हे चूर्ण किंवा गोळ्यांच्या स्वरूपातही देतात.
पुनर्नवासव घेतल्याने कोणते फायदे होतात?
पुनर्नवासवमुळे शरीरातील अतिरिक्त पाणी कमी होते, मूत्रपिंडाची कार्यक्षमता सुधारते आणि सूज कमी होते. हे रक्त शुद्ध करण्यास आणि पाचन सुधारण्यासही मदत करते.
पुनर्नवासव कोणाला घेऊ नये?
गर्भवती महिला, स्तनपान करणाऱ्या महिला आणि ज्यांना वात दोष जास्त आहे अशा रुग्णांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय हे औषध घेऊ नये. यामुळे दुष्परिणाम होऊ शकतात.
संबंधित लेख
ट्वक (दालचीनी): सर्दी, सूजन आणि मेटाबॉलिझम वाढवण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
ट्वक (दालचीनी) ही आयुर्वेदातील एक प्रभावी मसाला आहे, जी सर्दी, सूजन आणि कफ कमी करते. चरक संहितेनुसार, ही कफ आणि वात दोष शांत करते, परंतु पित्त प्रकृतीच्या लोकांनी याचे सेवन मर्यादित ठेवणे आवश्यक आहे.
2 मिनिटे वाचन
चोपचीनी (Grewia asiatica): जोड्यांच्या वेदना आणि त्वचेसाठी आयुर्वेदिक उपाय
चोपचीनी ही आयुर्वेदातील एक दुर्मिळ वनस्पती आहे, जी जोड्यांच्या वेदना आणि त्वचेच्या समस्यांवर दुहेरी उपाय करते. चरक संहितेनुसार, तिचे उष्ण वीर्य आणि रूक्ष गुण कफ आणि वात दोषांवर प्रभावी ठरतात.
2 मिनिटे वाचन
महामंजिष्ठादि चूर्ण: रक्तशुद्धी आणि त्वचेसाठी आयुर्वेदाचे प्राचीन उपाय
महामंजिष्ठादि हे रक्तशुद्धीसाठी आणि पित्त शांत करण्यासाठी वापरले जाणारे १२ जड्या-बुड्यांचे प्राचीन आयुर्वेदिक योग आहे. चरक संहितेमध्ये नमूद केलेले हे औषध मंजिष्ठाच्या मदतीने त्वचेवरील डाग, मुहांस आणि एक्झिमा यांसारख्या समस्यांवर प्रभावी ठरते.
3 मिनिटे वाचन
कुमुद (जलकमळ): पित्त दोष कमी करण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय आणि फायदे
कुमुद (जलकमळ) हे पित्त दोष कमी करण्यासाठी एक प्रभावी आयुर्वेदिक वनस्पती आहे. भावप्रकाश निघंटूनुसार, याचा वापर केवळ ४८ तासांत त्वचेची जळजळ आणि शरीरातील अतिताप कमी करण्यासाठी केला जातो.
2 मिनिटे वाचन
कऱंज (Karanja): कफ दोष, त्वचारोग आणि वजन कमी करण्यासाठी घरगुती उपाय
कऱंज (Karanja) हे कफ दोष, त्वचारोग आणि वजन कमी करण्यासाठी एक प्राचीन आयुर्वेदिक औषध आहे. चरक संहितेत याला 'चरकला' म्हणून ओळखले गेले असून, याच्या कडूपणात रक्त शुद्ध करण्याची आणि ऊतींमधील विष काढून टाकण्याची शक्ती आहे.
2 मिनिटे वाचन
तेजपत्ता (तमालपत्र): कफ आणि वात कमी करण्यासाठी आणि पचन सुधारण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
तेजपत्ता (तमालपत्र) हे केवळ मसाला नसून कफ आणि वात दोष कमी करण्यासाठी एक शक्तिशाली आयुर्वेदिक औषध आहे. अष्टांग हृदयानुसार, कोमल दूधासोबत याचे सेवन केल्यास शरीरातील विषारी घटक सहज बाहेर पडतात.
2 मिनिटे वाचन
संदर्भ आणि स्रोत
हा लेख चरक संहिता, सुश्रुत संहिता आणि अष्टांग हृदय यांसारख्या शास्त्रीय आयुर्वेदिक ग्रंथांच्या तत्त्वांवर आधारित आहे. विशिष्ट आरोग्य समस्यांसाठी पात्र आयुर्वेदिक वैद्यांचा सल्ला घ्या.
- • Charaka Samhita (चरक संहिता)
- • Sushruta Samhita (सुश्रुत संहिता)
- • Ashtanga Hridaya (अष्टांग हृदय)
या लेखात काही चूक आढळली? आम्हाला कळवा