पुनर्नवादी गुग्गुळ: सूज, आमवात आणि मूत्रविकारांवरील घरगुती आयुर्वेदिक उपाय
तज्ञ पुनरावलोकित
AyurvedicUpchar संपादकीय टीमद्वारे पुनरावलोकित
पुनर्नवादी गुग्गुळ म्हणजे काय आणि त्याचे मुख्य फायदे काय?
पुनर्नवादी गुग्गुळ हा आयुर्वेदातील एक प्रसिद्ध औषधी प्रकार आहे, जो प्रामुख्याने शरीरातील अतिरिक्त पाणी साठणे (Edema), सांधेदुखी आणि आमवातावर (Gout) गुणकारी ठरतो. थोडक्यात सांगायचे तर, पुनर्नवादी गुग्गुळ हे शरीरातील द्रव साठा कमी करणारे आणि सूज कमी करणारे एक शक्तिशाली औषध आहे. चरक संहितेत वर्णन केल्याप्रमाणे, हे औषध शरीरातील 'कफ' आणि 'वात' दोषांना शांत करते, मात्र उष्णतेमुळे 'पित्त' वाढू नये म्हणून याचा वापर शहाणपणाने करावा लागतो.
घरातील ज्येष्ठ सदस्य सहसा याला 'सुज काढणारी गोळी' किंवा 'मूत्रल औषध' म्हणून ओळखतात. यातील मुख्य घटक 'पुनर्नवा' (Boerhavia diffusa) आणि 'गुग्गुळ' यांचे संयोगाने हे औषध तयार होते. आयुर्वेदशास्त्रानुसार, याचा कडू (तिक्त) आणि कवट (कषाय) चव शरीरातील विषारी घटक बाहेर काढण्यास आणि जखमा भरण्यास मदत करते.
पुनर्नवादी गुग्गुळचे आयुर्वेदिक गुणधर्म (द्रव्यगुण)
कोणतेही आयुर्वेदिक औषध घेण्यापूर्वी त्याचे 'रस', 'गुण' आणि 'वीर्य' समजून घेणे गरजेचे असते. यामुळेच हे औषध तुमच्या शरीराला कसे जमेल हे ठरते. खालील कोष्टकात पुनर्नवादी गुग्गुळचे सविस्तर गुणधर्म दिले आहेत:
| गुण (संस्कृत/मराठी) | स्वरूप | शरीरावर होणारा परिणाम |
|---|---|---|
| रस (चव) | तिक्त (कडू), कषाय (कवट) | रक्तशुद्धी करते, विष बाहेर काढते आणि रक्तस्त्राव थांबवण्यास मदत करते. |
| गुण (प्रकृती) | लघु (हलके), रूक्ष (कोरडे) | शरीरातील ओलावा शोषून घेते, पचन हलके करते आणि सूज कमी करते. |
| वीर्य (उष्णता) | उष्ण (गरम) | शरीराला उब देते, जडलेले कफ आणि वात वितळवते. |
| विपाक (पचनांतर) | कटू (तिखट) | शरीरातील मळ किंवा टाकाऊ पदार्थ बाहेर फेकण्यास चालना देते. |
पुनर्नवादी गुग्गुळ कोणत्या आजारांसाठी वापरतात?
पुनर्नवादी गुग्गुळचा वापर प्रामुख्याने शरीरातील पाणी साठणे (जसे की पायाची सूज किंवा पोटात पाणी जमा होणे) आणि सांधेदुखीसाठी केला जातो. हे औषध मूत्रपिंडाच्या कार्याला चालना देऊन अतिरिक्त लघवीद्वारे विषारी घटक बाहेर टाकण्यास मदत करते. ग्रामीण भागात अनेकदा वृद्धांना पायाला येणारी सूज कमी करण्यासाठी वैद्यकी सल्ल्याने हे औषध दिले जाते.
तसेच, आमवात (Rheumatoid Arthritis) आणि संधिवातात होणारी सांध्यांची जळजळ कमी करण्यासाठी याचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो. आयुर्वेदिक ग्रंथांनुसार, हे औषध 'शोथहर' (सूज कमी करणारे) म्हणून ओळखले जाते. ज्यांना लघवीचे प्रमाण कमी पडते किंवा लघवी करताना त्रास होतो, अशा रुग्णांनाही हे औषध उपयुक्त ठरते.
पुनर्नवादी गुग्गुळ कसे सेवन करावे?
पुनर्नवादी गुग्गुळचे सेवन सहसा कोमट पाणी किंवा दुधासोबत चूर्ण किंवा गोळ्यांच्या स्वरूपात केले जाते. सामान्यतः दिवसातून दोनदा, जेवणानंतर अर्धा ते एक चमचा चूर्ण कोमट पाण्याबरोबर घेण्याचा सल्ला दिला जातो. मात्र, हे प्रमाण रुग्णाच्या वय आणि आजाराच्या स्थितीनुसार बदलू शकते.
बाजारात याच्या तयार गोळ्या (Tablets) देखील मिळतात, ज्या सहस चोघाळल्या जातात. सुरुवातीला कमी प्रमाणात (उदा. अर्धा चमचा) सुरुवात करावी आणि शरीराची प्रतिक्रिया पाहून प्रमाण वाढवावे. कोणत्याही आयुर्वेदिक औषधाप्रमाणे, याचे सेवन करताना तिखट, आंबट पदार्थ आणि दही यांचे सेवन मर्यादित करणे उत्तम ठरते.
पुनर्नवादी गुग्गुळ सेवनाची काळजी आणि दुष्परिणामे
पुनर्नवादी गुग्गुळ उष्ण वीर्याचे असल्याने ज्यांना शरीरात उष्णता जास्त आहे (Pitta Prakriti), त्यांनी याचे सेवन करताना काळजी घ्यावी. जास्त प्रमाणात सेवन केल्यास छातीत जळजळ, तोंडाला कोरड पडणे किंवा लघवी जास्त होणे असे त्रास उद्भवू शकतात. गरोदर महिला आणि लहान मुलांनी वैद्यांच्या सल्ल्याशिवाय हे औषध घेऊ नये.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
पुनर्नवादी गुग्गुळ कोणत्या आजारांसाठी वापरतात?
पुनर्नवादी गुग्गुळ प्रामुख्याने शरीरातील सूज (Edema), आमवात, संधिवात आणि मूत्रविकारांसाठी वापरले जाते. हे शरीरातील अतिरिक्त पाणी बाहेर काढून सांधेदुखीत आराम देते.
पुनर्नवादी गुग्गुळ कसे सेवन करावे?
हे औषध सहसा कोमट पाणी किंवा दुधाबरोबर चूर्ण किंवा गोळ्यांच्या स्वरूपात घेतले जाते. सामान्यतः दिवसातून दोनदा जेवणानंतर घेण्याचा सल्ला दिला जातो, परंतु योग्य प्रमाणासाठी वैद्यांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
पुनर्नवादी गुग्गुळचे सेवन करताना कोणती काळजी घ्यावी?
हे औषध उष्ण असल्याने ज्यांना शरीरात उष्णता जास्त आहे किंवा पित्त प्रकृती आहे, त्यांनी काळजी घ्यावी. गरोदर महिलांनी आणि लहान मुलांनी वैद्यांच्या सल्ल्याशिवाय हे सेवू नये.
पुनर्नवादी गुग्गुळ मुळव्याधीसाठी (Piles) वापरता येतो का?
होय, आयुर्वेदात पुनर्नवादी गुग्गुळचा वापर काही प्रकारच्या मुळव्याधी आणि गुदभ्रंश (Prolapse) साठी सुद्धा केला जातो, कारण त्यात कषाय (कवट) रसामुळे आकुंचन पावण्याचा गुणधर्म असतो.
संबंधित लेख
सिंहमूळ: वात दोष आणि सांधेदुखीसाठी आयुर्वेदिक उपाय, फायदे आणि खुराक
सिंहमूळ ही एक अशी आयुर्वेदिक जड आहे जी हाडांच्या ऊतींमध्ये (अस्थि धातू) प्रवेश करून गठिया आणि वात दोषावर प्रभावीपणे काम करते. भावप्रकाश निघंटूनुसार, ही जड इतर औषधांपेक्षा वेगळी आहे कारण ती सांध्यांच्या खोलवर असलेल्या वेदनांवर नियंत्रण ठेवते.
3 मिनिटे वाचन
बादाम (वथद): मेंदूची तंदुरुस्ती आणि वात दोष नियंत्रणासाठी नैसर्गिक उपाय
बादाम (वथद) हा आयुर्वेदातील एक प्रमुख औषधी पदार्थ आहे जो वात दोष शांत करतो आणि मेंदूची कार्यक्षमता वाढवतो. रात्रभर भिजवलेले आणि त्वचा काढलेले बादाम पचण्यास हलके असतात आणि शरीराला पोषण देतात.
3 मिनिटे वाचन
पंचाम्ल तेल: गठिया आणि जोडदुखीसाठी आयुर्वेदिक उपाय
पंचाम्ल तेल हे गठिया आणि जोडदुखीसाठी एक प्रभावी आयुर्वेदिक उपाय आहे. हे तेल जोड्यांमधील थंडपणा आणि कडकपणा दूर करते आणि कफ दोष शांत करते.
2 मिनिटे वाचन
लोहासवचे फायदे: रक्ताची कमी आणि थकवा दूर करण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
लोहासव हे नैसर्गिकरित्या तयार केलेले लोह टॉनिक आहे, जे सिंथेटिक गोळ्यांसारखे कब्ज करत नाही. यामध्ये १५-२०% नैसर्गिक अल्कोहल असतो, जो लोह शरीरात लवकर शोषण्यास मदत करतो, म्हणून ते नेहमी पाण्यात मिसळून घ्यावे.
2 मिनिटे वाचन
जैतून तेल: पित्त शांत करण्यासाठी आणि त्वचेला थंडावा देण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
जैतून तेल हे आयुर्वेदिक 'शीतल' तेल आहे जे शरीरातील अतिरिक्त उष्णता आणि पित्त दोष लवकर शांत करते. उन्हाळ्यात किंवा त्वचेच्या जळजळीसाठी हे तेल थंडावा देणारे आणि पोषक उपाय म्हणून काम करते.
3 मिनिटे वाचन
इंद्रवारुणीचे फायदे: कडू कोलिसिंथचा वापर कब्ज आणि जोरात दुखण्यासाठी
इंद्रवारुणी (कडू कोलिसिंथ) ही आयुर्वेदिक औषध आहे जी गंभीर कब्ज आणि जोरात दुखण्यासाठी प्रभावी आहे. मात्र, हे कच्चे फळ विषारी असल्याने फक्त योग्य प्रक्रियेनंतर आणि वैद्यकीय सल्ल्यानेच वापरावे लागते.
3 मिनिटे वाचन
संदर्भ आणि स्रोत
हा लेख चरक संहिता, सुश्रुत संहिता आणि अष्टांग हृदय यांसारख्या शास्त्रीय आयुर्वेदिक ग्रंथांच्या तत्त्वांवर आधारित आहे. विशिष्ट आरोग्य समस्यांसाठी पात्र आयुर्वेदिक वैद्यांचा सल्ला घ्या.
- • Charaka Samhita (चरक संहिता)
- • Sushruta Samhita (सुश्रुत संहिता)
- • Ashtanga Hridaya (अष्टांग हृदय)
या लेखात काही चूक आढळली? आम्हाला कळवा