पुनर्नवादी गुग्गुळ: सूज, आमवात आणि मूत्रविकारांवरील घरगुती आयुर्वेदिक उपाय

पुनर्नवादी गुग्गुळ म्हणजे काय आणि त्याचे मुख्य फायदे काय?

पुनर्नवादी गुग्गुळ हा आयुर्वेदातील एक प्रसिद्ध औषधी प्रकार आहे, जो प्रामुख्याने शरीरातील अतिरिक्त पाणी साठणे (Edema), सांधेदुखी आणि आमवातावर (Gout) गुणकारी ठरतो. थोडक्यात सांगायचे तर, पुनर्नवादी गुग्गुळ हे शरीरातील द्रव साठा कमी करणारे आणि सूज कमी करणारे एक शक्तिशाली औषध आहे. चरक संहितेत वर्णन केल्याप्रमाणे, हे औषध शरीरातील 'कफ' आणि 'वात' दोषांना शांत करते, मात्र उष्णतेमुळे 'पित्त' वाढू नये म्हणून याचा वापर शहाणपणाने करावा लागतो.

घरातील ज्येष्ठ सदस्य सहसा याला 'सुज काढणारी गोळी' किंवा 'मूत्रल औषध' म्हणून ओळखतात. यातील मुख्य घटक 'पुनर्नवा' (Boerhavia diffusa) आणि 'गुग्गुळ' यांचे संयोगाने हे औषध तयार होते. आयुर्वेदशास्त्रानुसार, याचा कडू (तिक्त) आणि कवट (कषाय) चव शरीरातील विषारी घटक बाहेर काढण्यास आणि जखमा भरण्यास मदत करते.

पुनर्नवादी गुग्गुळचे आयुर्वेदिक गुणधर्म (द्रव्यगुण)

कोणतेही आयुर्वेदिक औषध घेण्यापूर्वी त्याचे 'रस', 'गुण' आणि 'वीर्य' समजून घेणे गरजेचे असते. यामुळेच हे औषध तुमच्या शरीराला कसे जमेल हे ठरते. खालील कोष्टकात पुनर्नवादी गुग्गुळचे सविस्तर गुणधर्म दिले आहेत:

पुनर्नवादी गुग्गुळ कोणत्या आजारांसाठी वापरतात?

पुनर्नवादी गुग्गुळचा वापर प्रामुख्याने शरीरातील पाणी साठणे (जसे की पायाची सूज किंवा पोटात पाणी जमा होणे) आणि सांधेदुखीसाठी केला जातो. हे औषध मूत्रपिंडाच्या कार्याला चालना देऊन अतिरिक्त लघवीद्वारे विषारी घटक बाहेर टाकण्यास मदत करते. ग्रामीण भागात अनेकदा वृद्धांना पायाला येणारी सूज कमी करण्यासाठी वैद्यकी सल्ल्याने हे औषध दिले जाते.

तसेच, आमवात (Rheumatoid Arthritis) आणि संधिवातात होणारी सांध्यांची जळजळ कमी करण्यासाठी याचा मोठ्या प्रमाणावर वापर होतो. आयुर्वेदिक ग्रंथांनुसार, हे औषध 'शोथहर' (सूज कमी करणारे) म्हणून ओळखले जाते. ज्यांना लघवीचे प्रमाण कमी पडते किंवा लघवी करताना त्रास होतो, अशा रुग्णांनाही हे औषध उपयुक्त ठरते.

पुनर्नवादी गुग्गुळ कसे सेवन करावे?

पुनर्नवादी गुग्गुळचे सेवन सहसा कोमट पाणी किंवा दुधासोबत चूर्ण किंवा गोळ्यांच्या स्वरूपात केले जाते. सामान्यतः दिवसातून दोनदा, जेवणानंतर अर्धा ते एक चमचा चूर्ण कोमट पाण्याबरोबर घेण्याचा सल्ला दिला जातो. मात्र, हे प्रमाण रुग्णाच्या वय आणि आजाराच्या स्थितीनुसार बदलू शकते.

बाजारात याच्या तयार गोळ्या (Tablets) देखील मिळतात, ज्या सहस चोघाळल्या जातात. सुरुवातीला कमी प्रमाणात (उदा. अर्धा चमचा) सुरुवात करावी आणि शरीराची प्रतिक्रिया पाहून प्रमाण वाढवावे. कोणत्याही आयुर्वेदिक औषधाप्रमाणे, याचे सेवन करताना तिखट, आंबट पदार्थ आणि दही यांचे सेवन मर्यादित करणे उत्तम ठरते.

पुनर्नवादी गुग्गुळ सेवनाची काळजी आणि दुष्परिणामे

पुनर्नवादी गुग्गुळ उष्ण वीर्याचे असल्याने ज्यांना शरीरात उष्णता जास्त आहे (Pitta Prakriti), त्यांनी याचे सेवन करताना काळजी घ्यावी. जास्त प्रमाणात सेवन केल्यास छातीत जळजळ, तोंडाला कोरड पडणे किंवा लघवी जास्त होणे असे त्रास उद्भवू शकतात. गरोदर महिला आणि लहान मुलांनी वैद्यांच्या सल्ल्याशिवाय हे औषध घेऊ नये.