फलात्रिकादी काढ़ा: उलटी आणि ॲसिडिटीवर घरगुती आयुर्वेदिक उपाय
तज्ञ पुनरावलोकित
AyurvedicUpchar संपादकीय टीमद्वारे पुनरावलोकित
फलात्रिकादी काढ़ा नेमका कशासाठी वापरतात?
फलात्रिकादी काढ़ा (Phalatrikadi Kwath) हा उलटी, छातीत जळजळ आणि पचनाच्या इतर तक्रारींसाठी वापरला जाणारा एक प्रभावी आयुर्वेदिक काढा आहे. हा काढा तोंडाला लागल्यावर पचनाला हलके वाटते आणि पोटातील उष्णता कमी करते.
आपल्याकडे 'तिखट खाणं पचत नाही' असं म्हण आहे, पण कडू आणि आकुंचनकारी (कषाय) चव असलेल्या वनस्पतींनी पचन सुधारतं, हे आयुर्वेदाचं गणित आहे. फलात्रिकादी काढ्याची तास (वीर्य) थंड असते. यामुळे हे औषध प्रामुख्याने पित्त आणि कफ दोष शांत करते. मात्र, जास्त प्रमाणात किंवा रिकाम्या पोटी घेतल्यास यामुळे वात वाढू शकतो, म्हणून याचा वापर नेमका कसा करावा हे जाणून घेणे गरजेचे आहे.
भावाप्रकाश निघंटू आणि चरक संहितेत वर्णन केल्याप्रमाणे, फलात्रिकादी काढ्यातील 'तिक्त' (कडू) रस विषारी पदार्थ बाहेर काढतो आणि रक्त शुद्ध करतो, तर 'कषाय' (तुरट) रस जखमा भरण्यास आणि अतिसार थांबवण्यास मदत करतो. आयुर्वेदात चव ही फक्त जिभेवरची गोष्ट नाही; प्रत्येक चवीचा थेट परिणाम आपल्या ऊतींवर आणि अवयवांवर होत असतो.
फलात्रिकादी काढ़ाचे आयुर्वेदिक गुणधर्म कोणते?
फलात्रिकादी काढ़ा शरीरावर कसा परिणाम करतो, हे ओळखण्यासाठी त्याचे पाच मूलभूत गुण (द्रव्यगुण) समजून घेणे सोपे जाते. हे गुण लक्षात ठेवल्यास तुम्ही हे औषध सुरक्षित आणि योग्य प्रकारे वापरू शकता.
| गुण (संस्कृत) | स्वरूप | शरीरावर परिणाम |
|---|---|---|
| रस (चव) | तिक्त (कडू), कषाय (तुरट) | विषहर, रक्तशोधक, पित्त कमी करणारा. आकुंचन करून अतिसार थांबवतो आणि जखमा भरण्यास मदत करतो. |
| गुण (भौतिक) | लघु (हलके), रूक्ष (कोरडे) | शरीरातील अतिरिक्त ओलावा आणि कफ कमी करते. पचनाला हलके वाटते. |
| वीर्य (तास) | शीत (थंड) | पोटातील जळजळ, छातीत होणारी आग आणि उष्णता कमी करते. |
| विपाक (पचनानंतर) | कटू (तिखट) | दीर्घकाळाने शरीरातील मळ बाहेर काढण्यास मदत करते. |
| प्रभाव | दोष | पित्त आणि कफ शांत करते. (जास्त सेवन केल्यास वात वाढू शकतो). |
फलात्रिकादी काढ़ा घरच्या घरी कसा बनवावा आणि घ्यावा?
बाजारात मिळणाऱ्या तयार काढ्यापेक्षा घरी बनवलेला काढ़ा अधिक गुणकारी असतो. फलात्रिकादी चूर्णाचा काढ़ा बनवण्यासाठी एका भांड्यात १ चमचा चूर्ण आणि २०० मिली (एका कपाइतके) पाणी घ्या. हे पाणी ५० मिली उरेपर्यंत मंद आचेवर उकळवा. गाळून कोमट असताना प्या. जर चव अतिशय कडू वाटत असेल, तर त्यात थोडेसे मध किंवा साखर मिसळू शकता.
सामान्यतः दिवसातून दोन वेळा, जेवणानंतर हा काढ़ा घेणे सुरक्षित असते. उलटी किंवा ॲसिडिटीच्या तीव्र तक्रारी असल्यास वैद्यांच्या सल्ल्याने याचे प्रमाण बदलता येते. लहान मुलांना किंवा गरोदर स्त्रियांनी हे औषध डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय घेऊ नये.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
फलात्रिकादी काढ़ा कशासाठी वापरतात?
फलात्रिकादी काढ़ा प्रामुख्याने वारंवार होणारी उलटी, मळमळ, ॲसिडिटी आणि अतिसार यावर वापरला जातो. हे औषध पित्त आणि कफ दोष शांत करून पचनसंस्थेला आराम देते.
फलात्रिकादी काढ़ा कसा बनवावा?
एक चमचा फलात्रिकादी चूर्ण एका कप पाण्यात मंद आचेवर उकळवा. पाणी четвер्थ भाग राहीपर्यंत उकळवून ते गाळून कोमट प्यावे. चव कडू वाटल्यास त्यात मध मिसळू शकता.
फलात्रिकादी काढ़ा रोज घेता येतो का?
हे औषध रोज घेण्यापूर्वी आयुर्वेदिक डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. जास्त प्रमाणात सेवन केल्यास यामुळे वात वाढून बद्धकोष्ठता किंवा अंग दुखणे होऊ शकते.
संबंधित लेख
ट्वक (दालचीनी): सर्दी, सूजन आणि मेटाबॉलिझम वाढवण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
ट्वक (दालचीनी) ही आयुर्वेदातील एक प्रभावी मसाला आहे, जी सर्दी, सूजन आणि कफ कमी करते. चरक संहितेनुसार, ही कफ आणि वात दोष शांत करते, परंतु पित्त प्रकृतीच्या लोकांनी याचे सेवन मर्यादित ठेवणे आवश्यक आहे.
2 मिनिटे वाचन
चोपचीनी (Grewia asiatica): जोड्यांच्या वेदना आणि त्वचेसाठी आयुर्वेदिक उपाय
चोपचीनी ही आयुर्वेदातील एक दुर्मिळ वनस्पती आहे, जी जोड्यांच्या वेदना आणि त्वचेच्या समस्यांवर दुहेरी उपाय करते. चरक संहितेनुसार, तिचे उष्ण वीर्य आणि रूक्ष गुण कफ आणि वात दोषांवर प्रभावी ठरतात.
2 मिनिटे वाचन
महामंजिष्ठादि चूर्ण: रक्तशुद्धी आणि त्वचेसाठी आयुर्वेदाचे प्राचीन उपाय
महामंजिष्ठादि हे रक्तशुद्धीसाठी आणि पित्त शांत करण्यासाठी वापरले जाणारे १२ जड्या-बुड्यांचे प्राचीन आयुर्वेदिक योग आहे. चरक संहितेमध्ये नमूद केलेले हे औषध मंजिष्ठाच्या मदतीने त्वचेवरील डाग, मुहांस आणि एक्झिमा यांसारख्या समस्यांवर प्रभावी ठरते.
3 मिनिटे वाचन
कुमुद (जलकमळ): पित्त दोष कमी करण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय आणि फायदे
कुमुद (जलकमळ) हे पित्त दोष कमी करण्यासाठी एक प्रभावी आयुर्वेदिक वनस्पती आहे. भावप्रकाश निघंटूनुसार, याचा वापर केवळ ४८ तासांत त्वचेची जळजळ आणि शरीरातील अतिताप कमी करण्यासाठी केला जातो.
2 मिनिटे वाचन
कऱंज (Karanja): कफ दोष, त्वचारोग आणि वजन कमी करण्यासाठी घरगुती उपाय
कऱंज (Karanja) हे कफ दोष, त्वचारोग आणि वजन कमी करण्यासाठी एक प्राचीन आयुर्वेदिक औषध आहे. चरक संहितेत याला 'चरकला' म्हणून ओळखले गेले असून, याच्या कडूपणात रक्त शुद्ध करण्याची आणि ऊतींमधील विष काढून टाकण्याची शक्ती आहे.
2 मिनिटे वाचन
तेजपत्ता (तमालपत्र): कफ आणि वात कमी करण्यासाठी आणि पचन सुधारण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
तेजपत्ता (तमालपत्र) हे केवळ मसाला नसून कफ आणि वात दोष कमी करण्यासाठी एक शक्तिशाली आयुर्वेदिक औषध आहे. अष्टांग हृदयानुसार, कोमल दूधासोबत याचे सेवन केल्यास शरीरातील विषारी घटक सहज बाहेर पडतात.
2 मिनिटे वाचन
संदर्भ आणि स्रोत
हा लेख चरक संहिता, सुश्रुत संहिता आणि अष्टांग हृदय यांसारख्या शास्त्रीय आयुर्वेदिक ग्रंथांच्या तत्त्वांवर आधारित आहे. विशिष्ट आरोग्य समस्यांसाठी पात्र आयुर्वेदिक वैद्यांचा सल्ला घ्या.
- • Charaka Samhita (चरक संहिता)
- • Sushruta Samhita (सुश्रुत संहिता)
- • Ashtanga Hridaya (अष्टांग हृदय)
या लेखात काही चूक आढळली? आम्हाला कळवा