फलात्रिकादी काढ़ा: उलटी आणि ॲसिडिटीवर घरगुती आयुर्वेदिक उपाय
तज्ञ पुनरावलोकित
AyurvedicUpchar संपादकीय टीमद्वारे पुनरावलोकित
फलात्रिकादी काढ़ा नेमका कशासाठी वापरतात?
फलात्रिकादी काढ़ा (Phalatrikadi Kwath) हा उलटी, छातीत जळजळ आणि पचनाच्या इतर तक्रारींसाठी वापरला जाणारा एक प्रभावी आयुर्वेदिक काढा आहे. हा काढा तोंडाला लागल्यावर पचनाला हलके वाटते आणि पोटातील उष्णता कमी करते.
आपल्याकडे 'तिखट खाणं पचत नाही' असं म्हण आहे, पण कडू आणि आकुंचनकारी (कषाय) चव असलेल्या वनस्पतींनी पचन सुधारतं, हे आयुर्वेदाचं गणित आहे. फलात्रिकादी काढ्याची तास (वीर्य) थंड असते. यामुळे हे औषध प्रामुख्याने पित्त आणि कफ दोष शांत करते. मात्र, जास्त प्रमाणात किंवा रिकाम्या पोटी घेतल्यास यामुळे वात वाढू शकतो, म्हणून याचा वापर नेमका कसा करावा हे जाणून घेणे गरजेचे आहे.
भावाप्रकाश निघंटू आणि चरक संहितेत वर्णन केल्याप्रमाणे, फलात्रिकादी काढ्यातील 'तिक्त' (कडू) रस विषारी पदार्थ बाहेर काढतो आणि रक्त शुद्ध करतो, तर 'कषाय' (तुरट) रस जखमा भरण्यास आणि अतिसार थांबवण्यास मदत करतो. आयुर्वेदात चव ही फक्त जिभेवरची गोष्ट नाही; प्रत्येक चवीचा थेट परिणाम आपल्या ऊतींवर आणि अवयवांवर होत असतो.
फलात्रिकादी काढ़ाचे आयुर्वेदिक गुणधर्म कोणते?
फलात्रिकादी काढ़ा शरीरावर कसा परिणाम करतो, हे ओळखण्यासाठी त्याचे पाच मूलभूत गुण (द्रव्यगुण) समजून घेणे सोपे जाते. हे गुण लक्षात ठेवल्यास तुम्ही हे औषध सुरक्षित आणि योग्य प्रकारे वापरू शकता.
| गुण (संस्कृत) | स्वरूप | शरीरावर परिणाम |
|---|---|---|
| रस (चव) | तिक्त (कडू), कषाय (तुरट) | विषहर, रक्तशोधक, पित्त कमी करणारा. आकुंचन करून अतिसार थांबवतो आणि जखमा भरण्यास मदत करतो. |
| गुण (भौतिक) | लघु (हलके), रूक्ष (कोरडे) | शरीरातील अतिरिक्त ओलावा आणि कफ कमी करते. पचनाला हलके वाटते. |
| वीर्य (तास) | शीत (थंड) | पोटातील जळजळ, छातीत होणारी आग आणि उष्णता कमी करते. |
| विपाक (पचनानंतर) | कटू (तिखट) | दीर्घकाळाने शरीरातील मळ बाहेर काढण्यास मदत करते. |
| प्रभाव | दोष | पित्त आणि कफ शांत करते. (जास्त सेवन केल्यास वात वाढू शकतो). |
फलात्रिकादी काढ़ा घरच्या घरी कसा बनवावा आणि घ्यावा?
बाजारात मिळणाऱ्या तयार काढ्यापेक्षा घरी बनवलेला काढ़ा अधिक गुणकारी असतो. फलात्रिकादी चूर्णाचा काढ़ा बनवण्यासाठी एका भांड्यात १ चमचा चूर्ण आणि २०० मिली (एका कपाइतके) पाणी घ्या. हे पाणी ५० मिली उरेपर्यंत मंद आचेवर उकळवा. गाळून कोमट असताना प्या. जर चव अतिशय कडू वाटत असेल, तर त्यात थोडेसे मध किंवा साखर मिसळू शकता.
सामान्यतः दिवसातून दोन वेळा, जेवणानंतर हा काढ़ा घेणे सुरक्षित असते. उलटी किंवा ॲसिडिटीच्या तीव्र तक्रारी असल्यास वैद्यांच्या सल्ल्याने याचे प्रमाण बदलता येते. लहान मुलांना किंवा गरोदर स्त्रियांनी हे औषध डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय घेऊ नये.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
फलात्रिकादी काढ़ा कशासाठी वापरतात?
फलात्रिकादी काढ़ा प्रामुख्याने वारंवार होणारी उलटी, मळमळ, ॲसिडिटी आणि अतिसार यावर वापरला जातो. हे औषध पित्त आणि कफ दोष शांत करून पचनसंस्थेला आराम देते.
फलात्रिकादी काढ़ा कसा बनवावा?
एक चमचा फलात्रिकादी चूर्ण एका कप पाण्यात मंद आचेवर उकळवा. पाणी четвер्थ भाग राहीपर्यंत उकळवून ते गाळून कोमट प्यावे. चव कडू वाटल्यास त्यात मध मिसळू शकता.
फलात्रिकादी काढ़ा रोज घेता येतो का?
हे औषध रोज घेण्यापूर्वी आयुर्वेदिक डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. जास्त प्रमाणात सेवन केल्यास यामुळे वात वाढून बद्धकोष्ठता किंवा अंग दुखणे होऊ शकते.
संबंधित लेख
नारळ: वात आणि पित्त शांत करण्यासाठी आणि शरीराला थंडावा देण्यासाठी
नारळ हे आयुर्वेदिक औषध आहे जे वात आणि पित्त दोष शांत करते. चरक संहितेनुसार, हे शरीराला थंडावा देते, ऊर्जा वाढवते आणि कोरड्या त्वचेसाठी उत्तम आहे.
3 मिनिटे वाचन
अमृतप्रश घृत: शरीराला नवचैतन्य आणि मानसिक स्पष्टता मिळवून देणारे आयुर्वेदिक घी
अमृतप्रश घृत हे केवळ घी नसून ते शरीरातील ऊतींना पोषण देणारे आणि वात-पित्त दोष शांत करणारे एक शक्तिशाली औषध आहे. चरक संहितेनुसार, हे औषधीय शक्ती थेट पेशींपर्यंत पोहोचवणारे 'वाहन' म्हणून काम करते.
3 मिनिटे वाचन
बिल्व फळाचे पचन लाभ: आयुर्वेदिक वापर, खुराक आणि गुणधर्म
बिल्व फळ हे आयुर्वेदातील 'फल राज' आहे, जे केवळ अतिसार थांबवत नाही तर आतड्यांच्या भिंतीचे पोषण करून पचनसंस्थेला पुन्हा सक्रिय करते. कच्चे फळ अतिसारासाठी आणि पिकलेले फळ कब्जसाठी उपयुक्त आहे.
3 मिनिटे वाचन
तेजपत्ता: पाचन शक्ती वाढवण्यासाठी आणि श्वासनलिका साफ करण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
तेजपत्ता हा केवळ मसाला नसून आयुर्वेदमध्ये पाचन अग्नी वाढवण्यासाठी आणि कफ साफ करण्यासाठी वापरला जाणारा शक्तिशाली औषधी पदार्थ आहे. चरक संहितेनुसार, हा वात आणि कफ दोष कमी करण्यासाठी उत्तम आहे, परंतु पित्त प्रकृती असलेल्यांनी याचा वापर मर्यादित ठेवावा.
3 मिनिटे वाचन
लाक्षचे फायदे: तुटलेल्या हाडांना जोडणे आणि त्वचेची काळजी घेण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
लाक्ष हे आयुर्वेदिक औषध आहे जे तुटलेल्या हाडांना जोडण्यासाठी आणि रक्त शुद्ध करण्यासाठी प्रसिद्ध आहे. चरक संहितेनुसार, हे 'अस्थिसंधानक' म्हणून ओळखले जाते आणि त्वचेच्या जखमा बऱ्या करण्यासाठीही अत्यंत प्रभावी आहे.
3 मिनिटे वाचन
गोक्षुरादि गुग्गुलू: किडनी स्टोन आणि मूत्रपथ संक्रमणासाठी आयुर्वेदिक उपाय
गोक्षुरादि गुग्गुलू हे आयुर्वेदातील एक प्रभावी औषध आहे, जे किडनीतील छोटे दगड विरघळवते आणि मूत्रमार्गातील जळजळ कमी करते. चरक संहितेनुसार, हे औषध 'अश्मरी' (पथरी) आणि 'मुत्रकृच्छ्र'वर अत्यंत प्रभावी आहे.
3 मिनिटे वाचन
संदर्भ आणि स्रोत
हा लेख चरक संहिता, सुश्रुत संहिता आणि अष्टांग हृदय यांसारख्या शास्त्रीय आयुर्वेदिक ग्रंथांच्या तत्त्वांवर आधारित आहे. विशिष्ट आरोग्य समस्यांसाठी पात्र आयुर्वेदिक वैद्यांचा सल्ला घ्या.
- • Charaka Samhita (चरक संहिता)
- • Sushruta Samhita (सुश्रुत संहिता)
- • Ashtanga Hridaya (अष्टांग हृदय)
या लेखात काही चूक आढळली? आम्हाला कळवा