मष (काली मूंग)
आयुर्वेदिक वनस्पती
मष (काली मूंग): बल वाढवणारे, स्नायूंना पोषण देणारे आणि वात शांत करणारे आयुर्वेदिक धान्य
तज्ञ पुनरावलोकित
AyurvedicUpchar संपादकीय टीमद्वारे पुनरावलोकित
मष म्हणजे काय आणि ते शरीरासाठी कसे उपयुक्त आहे?
मष, ज्याला आपण रोजच्या भाषेत काली मूंग किंवा उडद म्हणून ओळखतो, हे आयुर्वेदातील एक अत्यंत उपयुक्त धान्य आहे. हे धान्य शरीराला ताकद देते, स्नायूंची वाढ करते आणि वात दोष (वायू) शांत करते. इतर फळ्यांसारखे हे वायू वाढवत नाही, उलट शरीराला जड आणि स्थिर करते. चरक संहितेमध्ये मषाला क्षीण झालेल्या व्यक्तींना पुन्हा बलवान बनवणारे रसायन म्हणून गणले गेले आहे.
हे धान्य फक्त अन्न नाही, तर एक औषध आहे जे घी, जिरे आणि आल्यासोबत शिजवल्यास शरीरातील नुकसान झालेल्या ऊतींची दुरुस्ती करते. विशेषतः ज्यांना वजन वाढवायचे आहे किंवा ज्यांची शारीरिक ताकद कमी झाली आहे, त्यांच्यासाठी मष हा सर्वोत्तम पर्याय आहे.
"मष हे अन्न नाही, तर क्षीण शरीराला पुन्हा प्राणशक्ती देणारे रसायन आहे, असे चरक संहितेमध्ये स्पष्ट केले आहे."
मष (काली मूंग) चे आयुर्वेदिक गुणधर्म काय आहेत?
मषचे स्वरूप मधुर (साखरेसारखे गोड), गुरु (जड) आणि स्निग्ध (तेलकट) आहे. हे शरीराला खोलवर पोषण देते आणि पचनसंस्थेला स्थिरतेचा आधार देते. या धान्याची तासीर (वीर्य) उष्ण असते, जी शरीरातील थंडी आणि वायू कमी करते. हे धान्य शरीरातील दोषांचे समतोल राखण्यासाठी आणि नैसर्गिकरित्या वजन वाढवण्यासाठी मदत करते.
मषचे आयुर्वेदिक गुणधर्म (Table)
| गुणधर्म (Dosh) | मराठी स्पष्टीकरण |
|---|---|
| रस (स्वाद) | मधुर (गोड) |
| गुण (वैशिष्ट्य) | गुरु (जड), स्निग्ध (तेलकट) |
| वीर्य (तासीर) | उष्ण (गर्म) |
| विपाक (पचनानंतरचा परिणाम) | मधुर (गोड) |
| प्रमुख फायदा | वात शांत करते, बल आणि मांसपेशी वाढवते |
मष कसे खावे आणि कोणांनी टाळावे?
मष चांगले शिजवलेले असावे आणि त्यात थोडे घी, जिरे आणि मीठ टाकावे. हे उकळलेले किंवा दालच्या स्वरूपात खाल्ल्यास पचन सुलभ होते. जर तुम्हाला पित्त (आग) जास्त असेल, तर मष कमी प्रमाणात खावे आणि त्यात कोथिंबीर किंवा दही मिसळावे. जेव्हा हे धान्य योग्य मसाल्यांसोबत शिजवले जाते, तेव्हा ते शरीराच्या प्रत्येक भागात पोहोचते आणि ताकद देते.
मष (काली मूंग) विषयी वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
काली मूंग (मष) वजन वाढवण्यासाठी चांगली आहे का?
होय, मष हे वजन वाढवण्यासाठी उत्तम आहे. यातील 'गुरु' (जड) आणि 'मधुर' गुणधर्म शरीरात मांसपेशी आणि वसा (fat) तयार करण्यास मदत करतात, ज्यामुळे शरीर ताकदवान बनते.
वात दोष असलेल्या लोकांनी मष कसे खावे?
वात असलेल्या लोकांसाठी मष सर्वोत्तम आहे, पण ते नेहमी घी आणि गरम मसाल्यांसोबत (जसे की आले, जिरे) शिजवून खावे. यामुळे वात शांत होतो आणि पचन सुलभ होते.
पित्त असलेल्या लोकांनी मष खाऊ शकतात का?
पित्त असलेल्या लोकांनी मषचे प्रमाण मर्यादित ठेवावे. ते शिजवताना कोथिंबीर, दही किंवा थोडे साखर टाकून शिजवल्यास पित्त वाढत नाही आणि फायदा होतो.
मष खाल्ल्याने वायू (Gas) तयार होतो का?
इतर फळ्यांसारखे मष वायू वाढवत नाही. उलट, योग्य पद्धतीने (घी आणि मसाल्यांसोबत) शिजवल्यास ते वात दोष शांत करते आणि पचन सुधारते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
काली मूंग (मष) वजन वाढवण्यासाठी चांगली आहे का?
होय, मष हे वजन वाढवण्यासाठी उत्तम आहे. यातील 'गुरु' (जड) आणि 'मधुर' गुणधर्म शरीरात मांसपेशी आणि वसा तयार करण्यास मदत करतात, ज्यामुळे शरीर ताकदवान बनते.
वात दोष असलेल्या लोकांनी मष कसे खावे?
वात असलेल्या लोकांसाठी मष सर्वोत्तम आहे, पण ते नेहमी घी आणि गरम मसाल्यांसोबत (जसे की आले, जिरे) शिजवून खावे. यामुळे वात शांत होतो आणि पचन सुलभ होते.
पित्त असलेल्या लोकांनी मष खाऊ शकतात का?
पित्त असलेल्या लोकांनी मषचे प्रमाण मर्यादित ठेवावे. ते शिजवताना कोथिंबीर, दही किंवा थोडे साखर टाकून शिजवल्यास पित्त वाढत नाही आणि फायदा होतो.
मष खाल्ल्याने वायू (Gas) तयार होतो का?
इतर फळ्यांसारखे मष वायू वाढवत नाही. उलट, योग्य पद्धतीने (घी आणि मसाल्यांसोबत) शिजवल्यास ते वात दोष शांत करते आणि पचन सुधारते.
संबंधित लेख
गोक्षुराचे फायदे: मूत्रपिंडाची काळजी आणि ऊर्जा वाढवणारे आयुर्वेदिक उपाय
गोक्षुर ही मूत्रपिंडाच्या आरोग्यासाठी आणि ऊर्जा वाढवण्यासाठी प्रसिद्ध आयुर्वेदिक जड-बूटी आहे. चरक संहितेनुसार, हे मूत्रमार्गाचे शुद्धीकरण करते आणि शरीराची थकवा दूर करते.
3 मिनिटे वाचन
अर्का (Calotropis gigantea): त्वचा आणि सांधेदुखीवर उपाय आणि वापर पद्धती
अर्का (Calotropis gigantea) ही त्वचेच्या गाढ रोगांवर आणि सांधेदुखीवर उपाय म्हणून ओळखली जाणारी प्रभावी आयुर्वेदिक वनस्पती आहे. चरक संहितेनुसार, ही वनस्पती शरीरातील विषाक्त पदार्थ बाहेर काढण्यासाठी 'शोधन' औषध म्हणून वापरली जाते, पण तिचा कच्चा रस विषारी असल्याने काळजी घेणे आवश्यक आहे.
3 मिनिटे वाचन
घीचे फायदे: स्मृती वाढवणे, पाचन सुधारणे आणि आयुर्वेदिक उपयोग
घी हे केवळ खाद्यपदार्थ नसून आयुर्वेदातील एक प्रमुख औषध आहे जे स्मृती वाढवते आणि पाचन सुधारते. चरक संहितेनुसार, हे पित्त वाढवल्याशिवाय पाचन अग्नीला जिवंत ठेवणारे एकमेव वसा आहे.
3 मिनिटे वाचन
तिन्दुक फळाचे फायदे: रक्तस्राव थांबवा आणि पित्त शांत करा
तिन्दुक फळ हे आयुर्वेदातील एक शक्तिशाली कषाय औषध आहे, जे रक्तस्राव थांबवते आणि पित्त दोषामुळे होणारे दस्त लवकर बरे करते. चरक संहितेनुसार, याची शीतलता पेटातील जळजळ आणि सूज कमी करण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरते.
3 मिनिटे वाचन
नवकार्षिक चूर्णाचे फायदे: त्वचेची शुद्धी आणि गठ्याच्या वेदनांवर उपाय
नवकार्षिक चूर्ण हे एक प्राचीन आयुर्वेदिक औषध आहे जे रक्त शुद्ध करून त्वचेवरील पुरळ आणि गठ्याच्या वेदनांवर प्रभावी उपाय म्हणून काम करते. चरक संहितेनुसार, हे औषध पित्त दोष कमी करून शरीरातील विषारी घटक बाहेर काढण्यास मदत करते.
3 मिनिटे वाचन
कुम्भीकाचे फायदे: त्वचेचे उपचार, दोष संतुलन आणि आयुर्वेदिक वापर
कुम्भीका ही एक जलीय वनस्पती आहे जी त्वचेवरील सूज कमी करण्यासाठी आणि रक्तशुद्धीसाठी उपयुक्त आहे. भावप्रकाश निघंटूनुसार ही एक प्रभावी विषहर वनस्पती आहे, पण आतून घेण्यासाठी वैद्यकीय सल्ला आवश्यक आहे.
4 मिनिटे वाचन
संदर्भ आणि स्रोत
हा लेख चरक संहिता, सुश्रुत संहिता आणि अष्टांग हृदय यांसारख्या शास्त्रीय आयुर्वेदिक ग्रंथांच्या तत्त्वांवर आधारित आहे. विशिष्ट आरोग्य समस्यांसाठी पात्र आयुर्वेदिक वैद्यांचा सल्ला घ्या.
- • Charaka Samhita (चरक संहिता)
- • Sushruta Samhita (सुश्रुत संहिता)
- • Ashtanga Hridaya (अष्टांग हृदय)
या लेखात काही चूक आढळली? आम्हाला कळवा