लोह भस्म: रक्ताची कमतरता दूर करणारी आयुर्वेदिक औषधी आणि त्याचे गुण

लोह भस्म म्हणजे नक्की काय?

लोह भस्म हे शुद्ध केलेल्या लोखंडाची राख आहे, जी प्रामुख्याने रक्ताची कमतरता (अॅनिमिया), पिवळी आणि यकृताच्या कार्यासाठी वापरली जाते. ही शरीराला नवीन ऊर्जा देणारी एक शक्तिशाली 'रसायन' औषधी आहे.

आपल्या घरातील स्वयंपाकघरात वापरल्या जाणाऱ्या लोखंडी कढईतून मिळणाऱ्या लोहाच्या अंशांप्रमाणेच, आयुर्वेदात 'लोह भस्म'ला थंड वीर्य (शीत वीर्य) असलेली औषधी मानले जाते. याचा मुख्य चव कषाय (तोटण्यासारखी) आणि मधुर (गोड) आहे. हे प्रामुख्याने पित्त आणि कफ दोष शांत करते, परंतु चुकीच्या प्रमाणात किंवा जास्त सेवन केल्यास वात वाढू शकतो. चरक संहिता आणि भावप्रकाश निघंटू यांसारख्या जुन्या ग्रंथांमध्ये लोह भस्मला रक्तवर्धक आणि बलवर्धक द्रव्य म्हणून स्पष्टपणे नोंदवले आहे.

लोह भस्मची चव (रस) ही केवळ जिभेवरची गोष्ट नाही; तर ती शरीरातील ऊतींवर आणि दोषांवर विशिष्ट प्रभाव टाकते. कषाय रसामुळे घाव भरण्यास मदत होते आणि रक्तस्त्राव थांबतो, तर मधुर रसामुळे शरीराला पोषण मिळते आणि मन शांत राहते.

लोह भस्मचे आयुर्वेदिक गुणधर्म कोणते आहेत?

कोणत्याही औषधीचा परिणाम कसा होतो, हे ओळखण्यासाठी आयुर्वेदात पाच मूलभूत गुण पाहिले जातात. लोह भस्मचा योग्य आणि सुरक्षित वापर करण्यासाठी हे गुण समजून घेणे गरजेचे आहे:

लोह भस्मचे मुख्य फायदे आणि उपयोग

लोह भस्मचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे हे रक्तवाढीसाठी (Raktavardhak) अत्यंत गुणकारी आहे. शरीरात हिमोग्लोबिनची पातळी कमी असल्यास थकवा येतो, चेहऱ्याला पिवळसरपणा येतो आणि श्वास घेण्यास त्रास होतो. अशा वेळी लोह भस्म रक्तपेशींची निर्मिती वेगाने करते. तसेच, यकृत (Liver) नीट काम करत नसेल किंवा पिवळी झाली असेल, तर डॉक्टरांच्या सल्ल्याने हे सेवन केल्यास फायदा होतो. हे फक्त रक्तासाठीच नाही, तर संपूर्ण शरीराला ताकद देणारे 'बलवर्धक' आहे.

लोह भस्म कसे आणि किती सेवन करावे?

लोह भस्मचा डोस हा रुग्णाच्या वयाने आणि आजाराच्या स्वरूपाने ठरवला जातो. सहसा १२५ मिलीग्राम ते २५० मिलीग्राम (तांदळाच्या दाण्याइतके किंवा त्याहून कमी) इतके सूक्ष्म प्रमाण असते. याला साधारणपणे मधात, तुपात किंवा कोमट दूधात मिसळून घेतले जाते. काही वेळा आंब्याच्या रसात किंवा कोथिंबीरीच्या रसातही हे दिले जाते. लक्षात ठेवा, हे औषध नेहमी आयुर्वेदिक वैद्यांच्या सल्ल्याने आणि सांगितलेल्या कालावधीसाठीच घ्यावे. स्वतःहून डोस वाढवू नये, कारण लोहाचे प्रमाण शरीरात वाढल्यास हानी होऊ शकते.

लोह भस्म घेताना कोणती काळजी घ्यावी?

लोह भस्म हे शक्तिशाली असले तरी काही गोष्टींची काळजी घेणे गरजेचे आहे. हे सेवन करताना दूध, तूप, मध आणि गोड पदार्थ आहारात असावेत. उलट, आंबट पदार्थ (जसे की दही, लिंबू), मसालेदार आणि तिखट पदार्थ टाळावेत. ज्यांना बद्धकोष्ठतेचा त्रास आहे किंवा पचन अगदीच कमकुवत आहे, त्यांनी डॉक्टरांचा सल्ला घेतल्याशिवाय हे सेवन करू नये. गरोदर स्त्रिया आणि लहान मुलांनी तर वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय हे अजिबात खाऊ नये.