कुशमांडावलेह: वजन वाढवण्यासाठी आणि ताकदीसाठी घरगुती उपाय
तज्ञ पुनरावलोकित
AyurvedicUpchar संपादकीय टीमद्वारे पुनरावलोकित
कुशमांडावलेह म्हणजे नक्की काय?
कुशमांडावलेह हा कोहळ्यापासून (Ash Gourd) तयार केलेला एक पोषकदायी पदार्थ आहे, जो शरीराला ताकद देण्यासाठी आणि वजन वाढवण्यासाठी वापरला जातो. थोडक्यात सांगायचे तर, हा कोहळ्याचा रस, साखर/गूळ आणि औषधी वनस्पतींच्या काढ्याने शिजवून तयार केलेला एक प्रकारचा 'अवलेह' किंवा जॅम आहे.
आपल्याकडे हिवाळ्यात किंवा आजारीपणातून बरे झाल्यावर घरातल्या मोठ्या माणसांनी 'काहीतरी पौष्टिक खा' असे म्हणून जो पदार्थ दिला जातो, त्यात कुशमांडावलेहाचा समावेश असू शकतो. आयुर्वेदात याला 'शीत वीर्य' (थंड तास देणारे) आणि 'मधुर रस' (गोड चव) असलेले औषध मानले आहे. हे प्रामुख्याने वात आणि पित्त दोष शांत करते, पण जास्त प्रमाणात खाल्ल्यास कफ वाढू शकतो.
भावप्रकाश निघंटू आणि चरक संहिता यांसारख्या जुन्या ग्रंथांमध्ये कुशमांडाला 'महाफळ' म्हटले आहे, कारण त्याचे गुणधर्म फळांपेक्षा जास्त आहेत. कोहळ्याचा रस शरीरातील उष्णता कमी करतो आणि ऊतींना (Tissues) पोषण देतो. फक्त गोड चव म्हणून न पाहता, ही चव शरीरातील ऊतींची बांधणी कशी करते हे समजून घेणे गरजेचे आहे.
कुशमांडावलेहचे आयुर्वेदिक गुणधर्म काय आहेत?
कोणत्याही औषधाचा किंवा पदार्थाचा परिणाम कसा होतो, हे ठरवण्यासाठी आयुर्वेदात त्याचे पाच मूलभूत गुण पाहिले जातात. कुशमांडावलेह तुमच्या शरीरावर कसा परिणाम करतो, हे खालील तक्त्यावरून स्पष्ट होईल:
| गुण (संस्कृत) | स्वरूप | शरीरावर होणारा परिणाम |
|---|---|---|
| रस (चव) | मधुर (गोड) | शरीराला पोषण देते, मांसपेशी वाढवते आणि मनाला शांत करते. |
| गुण (भौतिक स्वरूप) | गुरु, स्निग्ध | गुरु म्हणजे पचण्यास जड आणि स्निग्ध म्हणजे स्निग्ध (तेलकट). यामुळे हे ऊतींमध्ये मुरते आणि कोरडेपणा दूर करते. |
| वीर्य (तास) | शीत (थंड) | शरीरातील अतिरिक्त उष्णता, जळजळ आणि तहान कमी करते. |
| विपाक (पचना后的 परिणाम) | मधुर | शरीरातून निघून जातानाही पोषक घटक शोषून घेतो आणि ऊती मजबूत करतो. |
| दोष प्रभाव | वात-पित्त शामक | वात आणि पित्त दोषाचे विकार कमी करते, पण कफ प्रकृतीच्या लोकांनी काळजी घ्यावी. |
कुशमांडावलेह कोणत्या आजारांसाठी वापरतात?
कुशमांडावलेह हे प्रामुख्याने 'बृंहणीय' (शरीर पुष्ट करणारे) आणि 'बल्य' (ताकद देणारे) म्हणून ओळखले जाते. जर एखाद्या व्यक्तीचे वजन खूप कमी असेल, अशक्तपणा आला असेल किंवा दीर्घ आजारानंतर शरीर कमकुवत झाले असेल, तर हा उपाय फायदेशीर ठरतो.
तसेच, छातीत जळजळ होणे, लघवीत जळजळ होणे किंवा पोटात अल्सर (Vrana) असल्यास कोहळ्याचे हे औषध थंडगार वाटते. चरक संहितेत नंतर रक्तपित्त (रक्ताच्या उलट्या) आणि श्वास यांसारख्या आजारांसाठीही याचा उल्लेख आढळतो. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, शरीरात 'कोरडेपणा' आणि 'उष्णता' वाढली असेल तिथे कुशमांडावलेह कामी येतो.
घरी कुशमांडावलेह कसा बनवावा?
बाजारात तयार मिळणारा अवलेह घेण्यापेक्षा घरी बनवलेला अवलेह अधिक गुणकारी असतो. यासाठी कोहळा, साखर किंवा गूळ, तूप, दूध आणि आल्याचा रस यांचे मिश्रण हळू आचेवर शिजवून घेतले जाते. घरात बनवताना लोखंडी कढईऐवजी पितळी किंवा स्टेनलेस स्टीलच्या भांड्याचा वापर करा, जेणेकरून कोहळ्याचा रस ऑक्सिडाईज होऊ नये.
कुशमांडावलेह सेवन करण्याची योग्य पद्धत आणि मात्रा
कुशमांडावलेह सहसा सकाळी नाश्त्यापूर्वी किंवा रात्री जेवणापूर्वी घेतला जातो. यामुळे त्यातील पोषक घटक थेट ऊतींमध्ये शोषले जातात. मात्रा ही वय आणि आजाराच्या स्थितीनुसार बदलते, पण सामान्यपणे खालीलप्रमाणे असते:
- चूर्ण किंवा पेस्ट स्वरूपात: अर्ध्या चमच्यापासून ते १ चमचा (सुमारे ५-१० ग्रॅम) गुनगुण्या दूध किंवा पाण्याबरोबर.
- गोळी स्वरूपात: दिवसातून १ ते २ गोळ्या.
लहान मुलांना देताना डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. सुरुवातीला कमी मात्रेने सुरुवात करा आणि पचनाची स्थिती बघून मात्रा वाढवा. जर तुम्हाला सर्दी, खोकला किंवा कफाचा त्रास होत असेल, तर हे सेवन टाळावे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
कुशमांडावलेह वजन वाढवण्यासाठी कसा खावा?
वजन वाढवण्यासाठी कुशमांडावलेह सकाळी रिकाम्या पोटी किंवा नाश्त्यापूर्वी दूध किंवा तुपाबरोबर घ्यावा. दररोज १ चमचा सेवन केल्यास हळूहळू वजन वाढते आणि शरीराला ताकद येते.
कुशमांडावलेह खाल्ल्याने कोणते दुष्परिणाम होतात?
जास्त प्रमाणात सेवन केल्यास किंवा कफ प्रकृतीच्या लोकांनी खाल्ल्यास सर्दी, खोकला आणि पचनाचे त्रास होऊ शकतात. मधुमेह असलेल्यांनी साखरेऐवजी गूळ वापरलेला प्रकार निवडावा किंवा डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.
कुशमांडावलेह आणि च्यवनप्राश यात काय फरक आहे?
च्यवनप्राश हा आंबट-गोड चवीचा असून तो प्रामुख्याने रोगप्रतिकारक शक्तीसाठी असतो, तर कुशमांडावलेह पूर्णपणे गोड आणि थंड तास देणारा असून तो वजन वाढवण्यासाठी आणि उष्णता कमी करण्यासाठी वापरला जातो.
गरोदर महिलांनी कुशमांडावलेह खाऊ शकतात का?
गरोदरपणात शरीरातील उष्णता कमी करण्यासाठी आणि पोषणासाठी कुशमांडावलेह फायदेशीर ठरू शकतो, पण तो घेण्यापूर्वी स्त्रीरोग तज्ञ किंवा आयुर्वेदिक डॉक्टरांचा सल्ला घेणे बंधनकारक आहे.
संबंधित लेख
ट्वक (दालचीनी): सर्दी, सूजन आणि मेटाबॉलिझम वाढवण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
ट्वक (दालचीनी) ही आयुर्वेदातील एक प्रभावी मसाला आहे, जी सर्दी, सूजन आणि कफ कमी करते. चरक संहितेनुसार, ही कफ आणि वात दोष शांत करते, परंतु पित्त प्रकृतीच्या लोकांनी याचे सेवन मर्यादित ठेवणे आवश्यक आहे.
2 मिनिटे वाचन
चोपचीनी (Grewia asiatica): जोड्यांच्या वेदना आणि त्वचेसाठी आयुर्वेदिक उपाय
चोपचीनी ही आयुर्वेदातील एक दुर्मिळ वनस्पती आहे, जी जोड्यांच्या वेदना आणि त्वचेच्या समस्यांवर दुहेरी उपाय करते. चरक संहितेनुसार, तिचे उष्ण वीर्य आणि रूक्ष गुण कफ आणि वात दोषांवर प्रभावी ठरतात.
2 मिनिटे वाचन
महामंजिष्ठादि चूर्ण: रक्तशुद्धी आणि त्वचेसाठी आयुर्वेदाचे प्राचीन उपाय
महामंजिष्ठादि हे रक्तशुद्धीसाठी आणि पित्त शांत करण्यासाठी वापरले जाणारे १२ जड्या-बुड्यांचे प्राचीन आयुर्वेदिक योग आहे. चरक संहितेमध्ये नमूद केलेले हे औषध मंजिष्ठाच्या मदतीने त्वचेवरील डाग, मुहांस आणि एक्झिमा यांसारख्या समस्यांवर प्रभावी ठरते.
3 मिनिटे वाचन
कुमुद (जलकमळ): पित्त दोष कमी करण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय आणि फायदे
कुमुद (जलकमळ) हे पित्त दोष कमी करण्यासाठी एक प्रभावी आयुर्वेदिक वनस्पती आहे. भावप्रकाश निघंटूनुसार, याचा वापर केवळ ४८ तासांत त्वचेची जळजळ आणि शरीरातील अतिताप कमी करण्यासाठी केला जातो.
2 मिनिटे वाचन
कऱंज (Karanja): कफ दोष, त्वचारोग आणि वजन कमी करण्यासाठी घरगुती उपाय
कऱंज (Karanja) हे कफ दोष, त्वचारोग आणि वजन कमी करण्यासाठी एक प्राचीन आयुर्वेदिक औषध आहे. चरक संहितेत याला 'चरकला' म्हणून ओळखले गेले असून, याच्या कडूपणात रक्त शुद्ध करण्याची आणि ऊतींमधील विष काढून टाकण्याची शक्ती आहे.
2 मिनिटे वाचन
तेजपत्ता (तमालपत्र): कफ आणि वात कमी करण्यासाठी आणि पचन सुधारण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
तेजपत्ता (तमालपत्र) हे केवळ मसाला नसून कफ आणि वात दोष कमी करण्यासाठी एक शक्तिशाली आयुर्वेदिक औषध आहे. अष्टांग हृदयानुसार, कोमल दूधासोबत याचे सेवन केल्यास शरीरातील विषारी घटक सहज बाहेर पडतात.
2 मिनिटे वाचन
संदर्भ आणि स्रोत
हा लेख चरक संहिता, सुश्रुत संहिता आणि अष्टांग हृदय यांसारख्या शास्त्रीय आयुर्वेदिक ग्रंथांच्या तत्त्वांवर आधारित आहे. विशिष्ट आरोग्य समस्यांसाठी पात्र आयुर्वेदिक वैद्यांचा सल्ला घ्या.
- • Charaka Samhita (चरक संहिता)
- • Sushruta Samhita (सुश्रुत संहिता)
- • Ashtanga Hridaya (अष्टांग हृदय)
या लेखात काही चूक आढळली? आम्हाला कळवा