कोविदार (बौहिनिया): पित्त शांत करण्यासाठी आणि त्वचेच्या रोगांसाठी आयुर्वेदिक उपाय

कोविदार (Bauhinia variegata) म्हणजे काय आणि ते का वापरले जाते?

कोविदार, ज्याला शास्त्रीय भाषेत बौहिनिया व्हेरिएगेटा (Bauhinia variegata) म्हणतात, हे एक शीतल स्वरूपाचे आयुर्वेदिक औषध आहे. याचा मुख्य वापर पित्त आणि कफ दोष कमी करण्यासाठी, त्वचेचे रोग बरे करण्यासाठी आणि पचनसंस्थेच्या समस्यांवर उपाय करण्यासाठी केला जातो. इतर अनेक जडिबुटींमध्ये फक्त कडू किंवा तीव्र चव असते, परंतु कोविदारमध्ये एक वेगळा 'कषाय' (खुपट) चव असतो. हा चव तोंडातील तालूला कोरडे करतो आणि आकुंचन पावण्याची प्रक्रिया सुरू करतो, जसे की कच्चे आंबे किंवा जाड हिरवा चहा पिल्यास होतो.

कोविदार हे केवळ एक औषध नसून, शरीरातील अतिरिक्त उष्णता आणि ओलावा कमी करण्यासाठी एक विशिष्ट उपाय आहे. चरक संहिता आणि भावप्रकाश निघंटू यांसारख्या शास्त्रीय ग्रंथांमध्ये याचा उल्लेख आढळतो. ग्रामीण भागातील अनुभवी महिला सांगतात की, कोविदारच्या ताज्या पानांचा चव चघळल्यास जीभला थोडे सुन्नपणाचे जाणवते. हे एक नैसर्गिक संकेत आहे की हे औषध शरीरातील विषारी घटक बाहेर काढण्याचे काम सुरू करत आहे.

साधारणपणे कोविदारचे वापर पद्धती वेगळ्या असतात. त्वचेच्या समस्यांसाठी याचा काढा दूधासोबत घेतला जातो किंवा जखमांवर पेस्ट लावली जाते. या जडिबुटीची 'शीत वीर्य' (शीतल ऊर्जा) यामुळे जळजळ, सूज किंवा रक्तातील अतिरिक्त उष्णतेमुळे त्रास होणाऱ्या लोकांसाठी हे एक उत्तम नैसर्गिक पर्याय ठरते.

कोविदार शरीरातील दोषांवर कसा परिणाम करते?

कोविदार हे प्रामुख्याने त्याच्या कषाय चव आणि शीतल प्रकृतीमुळे पित्त आणि कफ दोष शांत करते. यामुळे शरीरातील सूज कमी होते आणि त्वचेचे आरोग्य सुधारते. वात दोषासाठी हे थेट वापरणे टाळावे, कारण यामुळे वात वाढू शकतो, परंतु पित्त-कफ प्रकृतीच्या लोकांसाठी हे अत्यंत उपयुक्त आहे.

कोविदारचे आयुर्वेदिक गुणधर्म (Properties)

कोविदार आणि कांचनार यात काय फरक आहे?

अनेकदा लोक कोविदार आणि कांचनार यांना एकाच समजतात, परंतु यांचा वापर वेगळा आहे. कांचनार हे मुख्यत्वे थायराईड आणि लसीका ग्रंथींच्या सूजेसाठी (Lymph node swelling) प्रसिद्ध आहे, तर कोविदारचे लक्ष्य त्वचेचे रोग, रक्तस्राव रोखणे आणि पित्त शांत करणे हे आहे.

कोविदारचा वापर कसा करावा?

कोविदारच्या पानांचा काढा तयार करताना ५-६ ताज्या पानांना २०० मिली पाण्यात उकळवा. पाणी निम्मे झाल्यावर ते गाळून घ्या. त्वचेच्या जखमांसाठी पानांचा पेस्ट करून लावा. वात प्रकृतीच्या लोकांनी हे औषध घेताना त्यात थोडे तूप किंवा तेल मिसळणे आवश्यक आहे, अन्यथा वात दोष वाढू शकतो.

कोविदारबाबत वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)

कोविदार दररोज घेणे सुरक्षित आहे का?

होय, पित्त किंवा कफ असंतुलनासाठी कोविदारच्या योग्य प्रमाणात दररोज सेवन सुरक्षित आहे. मात्र, ज्यांची प्रकृती वात आहे, त्यांनी हे औषध घेताना त्यात तूप किंवा तेल मिसळणे आवश्यक आहे.

कोविदार आणि कांचनार यातील मुख्य फरक काय आहे?

कांचनार हे थायराईड आणि लसीका ग्रंथींच्या सूजेसाठी वापरले जाते, तर कोविदार हे त्वचेच्या रोगांवर आणि रक्तस्राव थांबवण्यासाठी अधिक प्रभावी आहे. दोन्ही वेगवेगळ्या समस्यांवर केंद्रित आहेत.

कोविदारचा काढा कसा तयार करावा?

कोविदारच्या ५-६ ताज्या पानांना २०० मिली पाण्यात १० मिनिटे उकळवा. पाणी अर्धे झाल्यावर ते गाळून, गरम असताना किंवा थंड होऊन पिणे योग्य आहे. हे पित्त कमी करण्यासाठी उत्तम आहे.

महत्वाची सूचना: हा लेख केवळ माहितीसाठी आहे. कोणतेही आयुर्वेदिक औषध घेण्यापूर्वी तज्ज्ञ आयुर्वेदिक डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. स्वतःहून औषधे वापरून कोणत्याही प्रकारचे दुष्परिणाम टाळावेत.