कातफळ (कांजूर): सर्दी, खोकला आणि तापावरील घरगुती आयुर्वेदिक उपाय

कातफळ म्हणजे काय आणि त्याचे फायदे काय?

कातफळ (Myrica esculenta), ज्याला मराठीत 'कांजूर' किंवा 'कांजूरफळ' म्हणतात, हे मुख्यत्वे जुनाट खोकला, सर्दी, श्वासनळीचे विकार आणि ताप यांवर गुणकारी असलेले एक प्रभावी आयुर्वेदिक औषध आहे.

आपल्याकडे सहज उपलब्ध असणारे हे झाड फक्त सावल्या देत नाही, तर त्याची साल आणि फळे औषधांमध्ये वापरली जातात. आयुर्वेदात याला 'उष्ण वीर्य' (शरीराला उब देणारे) मानले आहे. याचा मुख्य स्वाद 'कषाय' (तोड), 'तिक्त' (कडू) आणि 'कटू' (तिखट) आहे. हे दोषांपैकी 'वात' आणि 'कफ' दोष शांत करते, पण जास्त प्रमाणात घेतल्यास 'पित्त' वाढू शकते. चरक संहिता आणि भावप्रकाश निघंटू यांसारख्या जुन्या ग्रंथांमध्ये याला श्वसनविकारांसाठी महत्त्वाचे औषध म्हटले आहे.

कातफळाच्या या तिन्ही रसांचा (स्वादांचा) शरीरावर थेट परिणाम होतो. कषाय रसामुळे घाव भरून येतात आणि अतिरिक्त पाणी शोषले जाते. तिक्त रसामुळे रक्त शुद्ध होते आणि विषारी घटक बाहेर पडतात. तर कटू रसामुळे चयापचय (Metabolism) वाढते आणि अडकलेला कफ बाहेर पडतो. आयुर्वेदात स्वाद हा फक्त जीभेचा विषय नाही, तर तो ऊतींना होणारा उपचार आहे.

कातफळचे आयुर्वेदिक गुणधर्म (द्रव्यगुण)

कोणत्याही वनस्पतीचा वापर करण्यापूर्वी तिचे 'पंचभौतिक' गुणधर्म समजून घेणे गरजेचे असते. यामुळे तुम्हाला हे कळते की हे औषध तुमच्या शरीरावर नक्की कसे काम करेल. कातफळाचे हे गुणधर्म खालीलप्रमाणे आहेत:

हे गुणधर्म लक्षात ठेवल्यास, तुम्ही कातफळाचा योग्य तोट्यात आणि योग्य कारणासाठी वापर करू शकता. उदाहरणार्थ, हिवाळ्यात होणारा ओला खोकला किंवा अजीर्णामुळे झालेला ताप यासाठी हे उत्तम आहे.

कातफळ कसे वापरावे? (प्रयोग आणि मात्रा)

घरच्या घरी कातफळाचा वापर करताना योग्य मात्रा पाळणे गरजेचे आहे. साधारणपणे १/२ ते १ चमचा कातफळ चूर्ण कोमट पाणी, दूध किंवा मधासोबत घेतले जाते. काढा बनवण्यासाठी १ चमचा चूर्ण पाण्यात उकळून अर्धे होईपर्यंत शिजवावे आणि गाळून घ्यावे. सुरुवातीला कमी मात्रेपासून सुरुवात करावी आणि आयुर्वेदिक डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच दीर्घकाळ सेवन करावे.