कांस्य भस्म: कृमी, त्वचारोग आणि दृष्टीसाठी आयुर्वेदिक उपाय

कांस्य भस्म म्हणजे काय आणि त्याचे मुख्य फायदे काय?

कांस्य भस्म हे कांस्य धातूच्या भस्मीकरणातून तयार झालेले सूक्ष्म चूर्ण आहे, जे प्रामुख्याने पोटातील कृमी, त्वचारोग आणि दृष्टी सुधारण्यासाठी वापरले जाते. हे औषध पचनशक्ती वाढवून शरीरातील विषारी घटक बाहेर टाकण्यास मदत करते.

आपल्याकडे कांसाला 'पितळ' किंवा 'कांस' म्हणून ओळखले जाते आणि त्यापासून बनवलेल्या भांड्यात जेवण खाण्याची जुनी सवय आजही ग्रामीण भागात आढळते. आयुर्वेदात कांस्य भस्मला 'उष्ण वीर्य' (गरम ताकद) आणि 'तिक्त रस' (कडू चव) असलेले औषध मानले आहे. हे प्रामुख्याने पित्त आणि कफ दोष शांत करते, परंतु जास्त प्रमाणात किं चुकीच्या पद्धतीने सेवन केल्यास वात वाढू शकतो. चरक संहिता आणि भावप्रकाश निघंटू यांसारख्या ग्रंथांमध्ये याला 'कृमिघ्न' (कृमी मारणारे) आणि 'कुष्ठघ्न' (त्वचारोग नाशक) म्हणून वर्णिले आहे.

कांस्य भस्मची कडू चव ही केवळ चव नसून ती शरीरातील रक्त शुद्ध करण्याचे आणि पित्त दोषावर नियंत्रण ठेवण्याचे काम करते. आयुर्वेदानुसार, प्रत्येक चवीचा ऊतींवर विशिष्ट परिणाम होतो आणि कांस्याची ही कडू चव त्वचेच्या समस्यांवर आणि डोळ्यांच्या आजारांवर गुणकारी ठरते.

कांस्य भस्मचे आयुर्वेदिक गुणधर्म (द्रव्यगुण)

कोणत्याही औषधाचा योग्य वापर करण्यासाठी त्याचे मूळ गुणधर्म समजून घेणे आवश्यक आहे. कांस्य भस्म शरीरात कसे काम करते, हे खालील सारणीवरून स्पष्ट होते:

कांस्य भस्म कोणत्या आजारांसाठी वापरतात?

कांस्य भस्मचा मुख्य वापर पोटातील कृमी आणि त्वचेच्या जुनाट विकारांसाठी केला जातो. हे औषध रक्तातील अशुद्धी दूर करून त्वचेला स्वच्छ आणि तेजस्वी बनवते.

ग्रामीण भागात अनेकदा त्वचेला खाज येणे, डाग पडणे किंवा खाज होऊन जखमा होणे अशा तक्रारी आढळतात. अशा वेळी कांस्य भस्म रक्तशोधक म्हणून काम करते. तसेच, डोळ्यांचे पाणी येणे किंवा दृष्टी अस्पष्ट होणे यावरही याचा उपयोग होतो. चरक संहितेत नमूद केल्याप्रमाणे, हे औषध 'नेत्र रोग' (डोळ्यांचे विकार) आणि 'कुष्ठ' (त्वचारोग) यासाठी विशेष प्रभावी आहे.

कांस्य भस्म सेवन करण्याची योग्य पद्धत आणि डोस

कांस्य भस्मचा वापर नेहमी आयुर्वेदिक चिकित्सकांच्या सल्ल्याने आणि ठरवून दिलेल्या डोसप्रमाणेच करावा. साधारणपणे हे औषध साध्या पाणी, मध किंवा तुपाबरोबर दिले जाते.

सामान्यतः ६० ते १२५ मिलीग्रॅम (अंदाजे तांदळाच्या दाण्याइतके किंवा त्याहून कमी) एवढेच सेवन करावे लागते. हे चूर्ण कोमट पाणी, दूध किंवा तुपाबरोबर घेतल्यास पचनास हलके जाते आणि परिणाम लवकर दिसून येतात. लहान मुले, गरोदर स्त्रिया किंवा इतर गंभीर आजार असलेल्या रुग्णांनी हे औषध डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय वापरू नये.

कांस्य भस्म वापरताना घ्यायची काळजी

कांस्य भस्म हे 'उष्ण' असल्यामुळे शरीरात उष्णता वाढू शकते. जर तुम्हाला पित्त प्रकृतीचे त्रास असतील, शरीरात जळजळ होत असेल किंवा उन्हाळ्याचे दिवस असतील, तर हे औषध घेताना विशेष काळजी घेणे गरजेचे आहे.

जास्त प्रमाणात सेवन केल्यास पोटात जळजळ, उलट्या किंवा वात वाढण्याचे त्रास होऊ शकतात. म्हणूनच, 'सुरुवात कमी डोसने करावी' हा नियम कांस्य भस्मच्या बाबतीत अत्यंत महत्त्वाचा आहे. बाजारात मिळणारे कच्चे कांस्य किंवा इतर धातूंचे मिश्रण असलेली भस्म हानिकारक ठरू शकते, त्यामुळे प्रमाणित आणि शुद्ध भस्मच वापरावी.