इंद्रायव: अतिसार आणि जळजळ कमी करण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय

इंद्रायव आयुर्वेदिक औषधांमध्ये का विशेष आहे?

इंद्रायव केवळ एक सामान्य पचनसंस्थेचे औषध नाही; हा थंड स्वरूपाचा (शीत वीर्य) वनस्पती आहे. याचे कडू आणि आवळ्याचे (तिक्त-काषाय) दोन्ही रस असल्यामुळे, हे अतिसार, अतिसार आणि पित्त-कफाचे असंतुलन यांवर परिणामकारक ठरते. 'चारक संहिता' (सूत्र स्थान १७) आणि 'भवप्रकाश निघंटू' या प्राचीन ग्रंथांमध्ये यास 'विषहर' (विषारोधी) आणि 'रक्तशोधक' (रक्त शुद्ध करणारे) म्हणून वर्गीकृत केले आहे. इंद्रायवची खरी ताकद म्हणजे ते एकाच वेळी जळजळ कमी करते आणि शरीरातील अतिरिक्त पाणी शोषून घेते, ही दुहेरी क्रिया इतर वनस्पतींमध्ये दुर्मिळ असते.

"इंद्रायव हे एकमेव असे औषध आहे जे शरीरातील अतिरिक्त द्रव शोषून घेतले तरीही पित्त दोषाची जळजळ कमी करते."

इंद्रायव आणि दोष संतुलन: काय लक्षात ठेवावे?

ही मुळाची वनस्पती प्रामुख्याने कफ आणि पित्त दोष शांत करते. तिक्त रसामुळे शरीरातील जास्त उष्णता आणि ओलावा कमी होतो. मात्र, वात प्रकृतीच्या लोकांनी याचा वापर करताना सावधगिरी बाळगावी. याचा काषाय गुण (कोरडेपणा) जास्त झाल्यास वात प्रकृतीत त्रास होऊ शकतो, ज्यामुळे बद्धकोष्ठता किंवा त्वचेचे कोरडेपण वाढू शकते. जुने आयुर्वेदिक तज्ज्ञ, विशेषतः भवप्रकाश पद्धतीचे, हे औषध नेहमी उबदार दूध किंवा घीसोबत घेण्याचा सल्ला देतात, जेणेकरून दोषांचे संतुलन राहील.

आजी-आजोबांचे ५ प्रत्यक्ष उपयोगी उपाय

आपल्याकडील जुने लोक इंद्रायवचा वापर खालीलप्रमाणे करतात:

• अतिशय अतिसार झाल्यावर उबदार दुधात इंद्रायव चूर्ण आणि आले यांचे मिश्रण देणे.
• तोंडातील छोट्या जखमांसाठी (अलसर) ताजी पाने आणि मध यांचा वापर करणे.
• अन्न विषबाधा झाल्यावर शिखर (रोक मीठ) आणि इंद्रायव काढा पिणे.
• कीटकांच्या चाव्यांवर इंद्रायवची पेस्ट लावणे.
• प्रसूतीनंतरच्या कमकुवतपणासाठी याचे मिश्रण गुळ्यासोबत घेणे.

इंद्रायवचे पाच मुख्य गुणधर्म आणि त्यांचा परिणाम

"सुश्रुत संहितेनुसार, इंद्रायव हे रक्तशोधक म्हणून ओळखले जाते आणि हे अतिसाराच्या रोगांवर अत्यंत प्रभावी ठरते."

इंद्रायवचा वापर कसा करावा?

इंद्रायवचा वापर करताना खालील गोष्टी लक्षात ठेवल्यास फायदा होतो. हे चूर्ण, काढा किंवा गोली स्वरूपात घेता येते. चूर्ण स्वरूपात ते १/२ ते १ चम्मच उबदार पाणी किंवा दूधासोबत घ्यावे. काढा बनवताना १ चम्मच चूर्ण एका ग्लास पाण्यात उकळून अर्धा ग्लास झाल्यावर पितात. गोली स्वरूपात १-२ गोली दिवसाला घेता येतात. सुरुवातीला कमी प्रमाणात सुरुवात करावी आणि नेहमी आयुर्वेदिक तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

इंद्रायव वापरताना काय सावधगिरी बाळगावी?

इंद्रायव हे शक्तिशाली औषध असले तरी त्याचा वापर योग्य प्रमाणात करणे आवश्यक आहे. वात प्रकृतीच्या लोकांनी हे औषध घेताना घी किंवा दूधासोबत घेणे बंधनकारक आहे, अन्यथा बद्धकोष्ठता वाढू शकते. गर्भवती महिला आणि लहान मुलांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय हे औषध घेऊ नये. जास्त प्रमाणात सेवन केल्यास पोटात जडपणा किंवा त्वचेची समस्या उद्भवू शकते.