हरताळ भस्म: त्वचारोग, खोकला आणि ज्वरावरील गुणकारी आयुर्वेदिक उपाय

हरताळ भस्म म्हणजे काय?

हरताळ भस्म हे शुद्ध केलेल्या आर्सेनिक ट्रायसल्फाइडपासून तयार होणारे एक शक्तिशाली औषध आहे, ज्याचा वापर प्रामुख्याने जुनाट खोकला, त्वचारोग आणि ताप यांवर केला जातो. हे औषध अत्यंत काळजीपूर्वक आणि वैद्यांच्या देखरेखीखालीच सेवन करावे लागते.

आयुर्वेदीय द्रव्यगुण शास्त्रानुसार, हरताळ भस्मची वीर्य (शक्ती) उष्ण असते. याचा रस कटू (तिखट) आणि कषाय (तुरट) आहे. हे प्रामुख्याने कफ आणि वात दोषांना शांत करते, पण चुकीच्या प्रमाणात किंवा जास्त काळ सेवन केल्यास पित्त वाढू शकते. चरक संहिता आणि भावप्रकाश निघंटू यांसारख्या जुन्या ग्रंथांमध्ये हरताळ भस्मला 'कुष्ठघ्न' (त्वचारोग नाशक) आणि 'ज्वरघ्न' (ताप नाशक) म्हणून वर्णिले आहे.

हरताळ भस्ममधील कटू रस पचनशक्ती वाढवतो आणि शरीरातील अडकलेले स्रोत मोकळे करतो, तर कषाय रस घाव भरण्यास आणि रक्तस्राव थांबवण्यास मदत करतो. आयुर्वेदात रस म्हणजे फक्त चव नसून तो ऊतींवर होणारा विशिष्ट परिणाम असतो.

हरताळ भस्मचे आयुर्वेदिक गुणधर्म कोणते?

कोणत्याही औषधाचा योग्य वापर करण्यासाठी त्याचे मूळ गुणधर्म समजून घेणे गरजेचे असते. हरताळ भस्म शरीरावर कसा परिणाम करते, हे खालील सारणीवरून स्पष्ट होते:

हरताळ भस्मचा 'तीक्ष्ण' गुण यामुळे हे औषध अतिशय लवकर परिणाम करते, म्हणूनच याचे सेवन नेमक्या मापाने करणे गरजेचे आहे.

हरताळ भस्मचे मुख्य उपयोग कोणत्या आजारांवर होतात?

हरताळ भस्मचा वापर प्रामुख्याने दाद, खाज, गजकर्णी (एक प्रकारचा त्वचारोग) आणि जुनाट खोकल्यावर होतो. चरक संहितेनुसार, हे औषध त्वचेवरील विषारी परिणाम कमी करण्यासाठी आणि रक्त शुद्ध करण्यासाठी प्रभावी आहे. तसेच, अजीर्णामुळे किंवा कफामुळे होणारा ताप कमी करण्यासाठी याचा उपयोग होतो.

गावाकडे किंवा घरगुती पातळीवर हरताळ भस्म बनवणे किंवा वापरणे धोकादायक ठरू शकते, कारण अशुद्ध हरताळ विषारी असते. म्हणूनच, बाजारातून मिळणारे प्रमाणित आणि शुद्धीकरण केलेले (शोधित) हरताळ भस्मच वापरावे.

हरताळ भस्म कसे सेवन करावे?

हरताळ भस्म सहसा ३० ते १२५ मिलीग्रॅम (अंदाजे तांदळाच्या दाण्याइतके किंवा त्याहून कमी) या प्रमाणात दिले जाते. हे औषध साध्या पाण्याऐवजी तुळशीच्या रसात, मधात किंवा तुपात मिसळून देणे अधिक गुणकारी ठरते. खोकला असल्यास आल्याच्या रसाबरोबर तर त्वचारोगांवर करवंेलीच्या पानांच्या रसाबरोबर हे सेवन करण्याचा सल्ला दिला जातो.

दिवसातून एकदा किंवा दोन वेळा, जेवणानंतर हे औषध घेणे सुरक्षित असते. मात्र, प्रत्येक रुग्णाच्या प्रकृतीनुसार हे प्रमाण बदलू शकते, त्यामुळे स्वतःहून डोस ठरवू नये.