गोजीहवा: पित्त शांत करणारे आणि रक्त शुद्ध करणारे आयुर्वेदिक औषध
तज्ञ पुनरावलोकित
AyurvedicUpchar संपादकीय टीमद्वारे पुनरावलोकित
गोजीहवा म्हणजे काय आणि त्याचे मुख्य फायदे काय आहेत?
गोजीहवा (Gojihva) हे एक थंड स्वरूपाचे आयुर्वेदिक औषध आहे, जे शरीरातील अतिरिक्त पित्त दोष कमी करण्यासाठी, रक्त शुद्ध करण्यासाठी आणि शरीरातील पुरण (burning sensation) कमी करण्यासाठी वापरले जाते. याचे शास्त्रीय नाव 'युरेरिया पिक्टा' (Uraria picta) आहे. याची पाने गायच्या जिभेसारखी दिसतात, म्हणूनच याला 'गो' (गाय) आणि 'जीहवा' (जिभे) असे नाव देण्यात आले आहे.
अनेक कडू औषधांमुळे शरीर कोरडे पडते, पण गोजीहवा शरीर थंड करताना त्यात कोरडेपणा आणत नाही. भवप्रकाश निघंटू या प्रसिद्ध ग्रंथात गोजीहव्याला 'तीक्ष्ण' (कडू) रस आणि 'शीत' (थंड) वीर्य असलेले औषध म्हणून ओळखले आहे. हे औषध विशेषतः पित्तामुळे होणाऱ्या अॅसिडिटी, त्वचेचे रॅशेस आणि राग यांवर प्रभावी ठरते.
गोजीहवा हे केवळ 'डिटॉक्स' औषध नसून, ते शरीरातील पित्त दोषामुळे निर्माण होणाऱ्या 'अग्नी'ला शांत करण्याचे विशिष्ट कार्य करते.
गोजीहव्याचे आयुर्वेदिक गुणधर्म काय आहेत?
गोजीहवा शरीरावर कसे परिणाम करते हे समजून घेण्यासाठी त्याचे आयुर्वेदिक वर्गीकरण समजून घेणे गरजेचे आहे. याचा रस, गुण आणि वीर्य हे शरीरातील उष्णता कमी करण्यासाठी आणि पचनक्रिया सुधारण्यासाठी मदत करतात. खालील कोष्टकात गोजीहव्याचे मुख्य गुणधर्म दिले आहेत:
| गुणधर्म (Property) | मराठी अर्थ आणि स्पष्टीकरण |
|---|---|
| रस (Taste) | तीक्ष्ण (Tikta) - कडू, जे पित्त कमी करते आणि शरीराला थंडावा देते. |
| गुण (Quality) | लघु (Light) आणि रूक्ष (Dry) - पचन सुलभ करते आणि अतिरिक्त तेलकटपणा कमी करते. |
| वीर्य (Potency) | शीत (Cold) - शरीरातील तापमान कमी करते आणि पुरण (burning) थांबवते. |
| विपाक (Post-digestive effect) | कटु (Pungent) - पचनानंतरही हलकेपणा देते. |
| दोष प्रभाव | पित्त आणि कफ दोष कमी करते, वात दोषावर सावधगिरीने वापरावे. |
चरक संहितेच्या सिद्धांनुसार, पित्त विकारांसाठी 'शीत' वीर्य असलेल्या औषधांचा वापर केल्यास त्वचेचे आजार आणि रक्तातील विषाणू कमी होतात. गोजीहवा हेच कार्य करते.
गोजीहवा कसे वापरावे आणि खाल्ल्याने काय फायदे होतात?
गोजीहव्याचा वापर प्रामुख्याने दोन प्रकारे केला जातो: आतून घेणे आणि बाहेरून लावणे. जर तुम्हाला अॅसिडिटी किंवा पोट जाळी होत असेल, तर गोजीहव्याचे चूर्ण (powder) थोड्या प्रमाणात घेतलेल्या ताजी दूध किंवा गायीच्या घिशात मिसळून घ्यावे. हे आतून पित्त शांत करते.
जर त्वचेवर लाल चट्या किंवा चकचकीत झाले असतील, तर ताजी पाने वाटून पेस्ट तयार करा आणि ती प्रभावित भागावर लावा. यामुळे त्वचेला लगेच आराम मिळतो आणि जळजळ कमी होते. हे औषध रक्त शुद्ध करण्यासाठी (Raktaprasadana) विशेष प्रभावी आहे, ज्यामुळे त्वचेचे रंगत येण्यास मदत होते.
गोजीहव्याच्या मुळाचे चूर्ण आणि ताजी पाने दोन्ही पित्त विकारांवर उपचार करण्यासाठी वापरली जातात, जे रक्तातील विषारी घटक बाहेर टाकण्यास मदत करतात.
गोजीहव्याचे दुष्परिणाम आणि सावधगिरी
गोजीहवा सुरक्षित असला तरी, त्याचा वापर योग्य प्रमाणात करावा लागतो. जर तुम्हाला व्हात दोष (वात) जास्त असेल, तर या औषधाचा अतिवापर करू नका, कारण त्यामुळे शरीर जास्त कोरडे पडू शकते. गर्भवती महिलांनी डॉक्टरांचा सल्ला घेऊनच याचा वापर करावा. नेहमी लक्षात ठेवा की, कोणतेही आयुर्वेदिक औषध सुरु करण्यापूर्वी तज्ञ आयुर्वेदिक डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
गोजीहवा कोणत्या आजारांसाठी वापरली जाते?
गोजीहवा प्रामुख्याने पित्त दोषामुळे होणाऱ्या अॅसिडिटी, त्वचेच्या रॅशेस, शरीरातील पुरण आणि रक्त शुद्धीकरणासाठी वापरली जाते. हे औषध शरीराला थंडावा देते.
गोजीहवा चूर्ण कसे घ्यावे?
गोजीहवा चूर्ण अर्धा ते एक चमचा गुणगुन्या पाण्यात किंवा दूधात मिसळून घ्यावे. कमी प्रमाणात सुरुवात करा आणि आयुर्वेदिक डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
गोजीहवा खाण्याचे कोणतेही दुष्परिणाम होतात का?
योग्य प्रमाणात वापरल्यास गोजीहवा सुरक्षित आहे, पण व्हात दोष असलेल्यांनी सावधगिरी बाळगावी. गर्भवती महिलांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय वापरू नये.
गोजीहवा आणि पित्त दोष याचा संबंध काय?
गोजीहव्यामध्ये 'शीत' वीर्य असते, जे थेट पित्त दोषावर काम करते. यामुळे शरीरातील अतिरिक्त उष्णता कमी होते आणि पित्त शांत होते.
संबंधित लेख
सिंहमूळ: वात दोष आणि सांधेदुखीसाठी आयुर्वेदिक उपाय, फायदे आणि खुराक
सिंहमूळ ही एक अशी आयुर्वेदिक जड आहे जी हाडांच्या ऊतींमध्ये (अस्थि धातू) प्रवेश करून गठिया आणि वात दोषावर प्रभावीपणे काम करते. भावप्रकाश निघंटूनुसार, ही जड इतर औषधांपेक्षा वेगळी आहे कारण ती सांध्यांच्या खोलवर असलेल्या वेदनांवर नियंत्रण ठेवते.
3 मिनिटे वाचन
बादाम (वथद): मेंदूची तंदुरुस्ती आणि वात दोष नियंत्रणासाठी नैसर्गिक उपाय
बादाम (वथद) हा आयुर्वेदातील एक प्रमुख औषधी पदार्थ आहे जो वात दोष शांत करतो आणि मेंदूची कार्यक्षमता वाढवतो. रात्रभर भिजवलेले आणि त्वचा काढलेले बादाम पचण्यास हलके असतात आणि शरीराला पोषण देतात.
3 मिनिटे वाचन
पंचाम्ल तेल: गठिया आणि जोडदुखीसाठी आयुर्वेदिक उपाय
पंचाम्ल तेल हे गठिया आणि जोडदुखीसाठी एक प्रभावी आयुर्वेदिक उपाय आहे. हे तेल जोड्यांमधील थंडपणा आणि कडकपणा दूर करते आणि कफ दोष शांत करते.
2 मिनिटे वाचन
लोहासवचे फायदे: रक्ताची कमी आणि थकवा दूर करण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
लोहासव हे नैसर्गिकरित्या तयार केलेले लोह टॉनिक आहे, जे सिंथेटिक गोळ्यांसारखे कब्ज करत नाही. यामध्ये १५-२०% नैसर्गिक अल्कोहल असतो, जो लोह शरीरात लवकर शोषण्यास मदत करतो, म्हणून ते नेहमी पाण्यात मिसळून घ्यावे.
2 मिनिटे वाचन
जैतून तेल: पित्त शांत करण्यासाठी आणि त्वचेला थंडावा देण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
जैतून तेल हे आयुर्वेदिक 'शीतल' तेल आहे जे शरीरातील अतिरिक्त उष्णता आणि पित्त दोष लवकर शांत करते. उन्हाळ्यात किंवा त्वचेच्या जळजळीसाठी हे तेल थंडावा देणारे आणि पोषक उपाय म्हणून काम करते.
3 मिनिटे वाचन
इंद्रवारुणीचे फायदे: कडू कोलिसिंथचा वापर कब्ज आणि जोरात दुखण्यासाठी
इंद्रवारुणी (कडू कोलिसिंथ) ही आयुर्वेदिक औषध आहे जी गंभीर कब्ज आणि जोरात दुखण्यासाठी प्रभावी आहे. मात्र, हे कच्चे फळ विषारी असल्याने फक्त योग्य प्रक्रियेनंतर आणि वैद्यकीय सल्ल्यानेच वापरावे लागते.
3 मिनिटे वाचन
संदर्भ आणि स्रोत
हा लेख चरक संहिता, सुश्रुत संहिता आणि अष्टांग हृदय यांसारख्या शास्त्रीय आयुर्वेदिक ग्रंथांच्या तत्त्वांवर आधारित आहे. विशिष्ट आरोग्य समस्यांसाठी पात्र आयुर्वेदिक वैद्यांचा सल्ला घ्या.
- • Charaka Samhita (चरक संहिता)
- • Sushruta Samhita (सुश्रुत संहिता)
- • Ashtanga Hridaya (अष्टांग हृदय)
या लेखात काही चूक आढळली? आम्हाला कळवा