गोजीहवा: पित्त शांत करणारे आणि रक्त शुद्ध करणारे आयुर्वेदिक औषध
तज्ञ पुनरावलोकित
AyurvedicUpchar संपादकीय टीमद्वारे पुनरावलोकित
गोजीहवा म्हणजे काय आणि त्याचे मुख्य फायदे काय आहेत?
गोजीहवा (Gojihva) हे एक थंड स्वरूपाचे आयुर्वेदिक औषध आहे, जे शरीरातील अतिरिक्त पित्त दोष कमी करण्यासाठी, रक्त शुद्ध करण्यासाठी आणि शरीरातील पुरण (burning sensation) कमी करण्यासाठी वापरले जाते. याचे शास्त्रीय नाव 'युरेरिया पिक्टा' (Uraria picta) आहे. याची पाने गायच्या जिभेसारखी दिसतात, म्हणूनच याला 'गो' (गाय) आणि 'जीहवा' (जिभे) असे नाव देण्यात आले आहे.
अनेक कडू औषधांमुळे शरीर कोरडे पडते, पण गोजीहवा शरीर थंड करताना त्यात कोरडेपणा आणत नाही. भवप्रकाश निघंटू या प्रसिद्ध ग्रंथात गोजीहव्याला 'तीक्ष्ण' (कडू) रस आणि 'शीत' (थंड) वीर्य असलेले औषध म्हणून ओळखले आहे. हे औषध विशेषतः पित्तामुळे होणाऱ्या अॅसिडिटी, त्वचेचे रॅशेस आणि राग यांवर प्रभावी ठरते.
गोजीहवा हे केवळ 'डिटॉक्स' औषध नसून, ते शरीरातील पित्त दोषामुळे निर्माण होणाऱ्या 'अग्नी'ला शांत करण्याचे विशिष्ट कार्य करते.
गोजीहव्याचे आयुर्वेदिक गुणधर्म काय आहेत?
गोजीहवा शरीरावर कसे परिणाम करते हे समजून घेण्यासाठी त्याचे आयुर्वेदिक वर्गीकरण समजून घेणे गरजेचे आहे. याचा रस, गुण आणि वीर्य हे शरीरातील उष्णता कमी करण्यासाठी आणि पचनक्रिया सुधारण्यासाठी मदत करतात. खालील कोष्टकात गोजीहव्याचे मुख्य गुणधर्म दिले आहेत:
| गुणधर्म (Property) | मराठी अर्थ आणि स्पष्टीकरण |
|---|---|
| रस (Taste) | तीक्ष्ण (Tikta) - कडू, जे पित्त कमी करते आणि शरीराला थंडावा देते. |
| गुण (Quality) | लघु (Light) आणि रूक्ष (Dry) - पचन सुलभ करते आणि अतिरिक्त तेलकटपणा कमी करते. |
| वीर्य (Potency) | शीत (Cold) - शरीरातील तापमान कमी करते आणि पुरण (burning) थांबवते. |
| विपाक (Post-digestive effect) | कटु (Pungent) - पचनानंतरही हलकेपणा देते. |
| दोष प्रभाव | पित्त आणि कफ दोष कमी करते, वात दोषावर सावधगिरीने वापरावे. |
चरक संहितेच्या सिद्धांनुसार, पित्त विकारांसाठी 'शीत' वीर्य असलेल्या औषधांचा वापर केल्यास त्वचेचे आजार आणि रक्तातील विषाणू कमी होतात. गोजीहवा हेच कार्य करते.
गोजीहवा कसे वापरावे आणि खाल्ल्याने काय फायदे होतात?
गोजीहव्याचा वापर प्रामुख्याने दोन प्रकारे केला जातो: आतून घेणे आणि बाहेरून लावणे. जर तुम्हाला अॅसिडिटी किंवा पोट जाळी होत असेल, तर गोजीहव्याचे चूर्ण (powder) थोड्या प्रमाणात घेतलेल्या ताजी दूध किंवा गायीच्या घिशात मिसळून घ्यावे. हे आतून पित्त शांत करते.
जर त्वचेवर लाल चट्या किंवा चकचकीत झाले असतील, तर ताजी पाने वाटून पेस्ट तयार करा आणि ती प्रभावित भागावर लावा. यामुळे त्वचेला लगेच आराम मिळतो आणि जळजळ कमी होते. हे औषध रक्त शुद्ध करण्यासाठी (Raktaprasadana) विशेष प्रभावी आहे, ज्यामुळे त्वचेचे रंगत येण्यास मदत होते.
गोजीहव्याच्या मुळाचे चूर्ण आणि ताजी पाने दोन्ही पित्त विकारांवर उपचार करण्यासाठी वापरली जातात, जे रक्तातील विषारी घटक बाहेर टाकण्यास मदत करतात.
गोजीहव्याचे दुष्परिणाम आणि सावधगिरी
गोजीहवा सुरक्षित असला तरी, त्याचा वापर योग्य प्रमाणात करावा लागतो. जर तुम्हाला व्हात दोष (वात) जास्त असेल, तर या औषधाचा अतिवापर करू नका, कारण त्यामुळे शरीर जास्त कोरडे पडू शकते. गर्भवती महिलांनी डॉक्टरांचा सल्ला घेऊनच याचा वापर करावा. नेहमी लक्षात ठेवा की, कोणतेही आयुर्वेदिक औषध सुरु करण्यापूर्वी तज्ञ आयुर्वेदिक डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
गोजीहवा कोणत्या आजारांसाठी वापरली जाते?
गोजीहवा प्रामुख्याने पित्त दोषामुळे होणाऱ्या अॅसिडिटी, त्वचेच्या रॅशेस, शरीरातील पुरण आणि रक्त शुद्धीकरणासाठी वापरली जाते. हे औषध शरीराला थंडावा देते.
गोजीहवा चूर्ण कसे घ्यावे?
गोजीहवा चूर्ण अर्धा ते एक चमचा गुणगुन्या पाण्यात किंवा दूधात मिसळून घ्यावे. कमी प्रमाणात सुरुवात करा आणि आयुर्वेदिक डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
गोजीहवा खाण्याचे कोणतेही दुष्परिणाम होतात का?
योग्य प्रमाणात वापरल्यास गोजीहवा सुरक्षित आहे, पण व्हात दोष असलेल्यांनी सावधगिरी बाळगावी. गर्भवती महिलांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय वापरू नये.
गोजीहवा आणि पित्त दोष याचा संबंध काय?
गोजीहव्यामध्ये 'शीत' वीर्य असते, जे थेट पित्त दोषावर काम करते. यामुळे शरीरातील अतिरिक्त उष्णता कमी होते आणि पित्त शांत होते.
संबंधित लेख
ट्वक (दालचीनी): सर्दी, सूजन आणि मेटाबॉलिझम वाढवण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
ट्वक (दालचीनी) ही आयुर्वेदातील एक प्रभावी मसाला आहे, जी सर्दी, सूजन आणि कफ कमी करते. चरक संहितेनुसार, ही कफ आणि वात दोष शांत करते, परंतु पित्त प्रकृतीच्या लोकांनी याचे सेवन मर्यादित ठेवणे आवश्यक आहे.
2 मिनिटे वाचन
चोपचीनी (Grewia asiatica): जोड्यांच्या वेदना आणि त्वचेसाठी आयुर्वेदिक उपाय
चोपचीनी ही आयुर्वेदातील एक दुर्मिळ वनस्पती आहे, जी जोड्यांच्या वेदना आणि त्वचेच्या समस्यांवर दुहेरी उपाय करते. चरक संहितेनुसार, तिचे उष्ण वीर्य आणि रूक्ष गुण कफ आणि वात दोषांवर प्रभावी ठरतात.
2 मिनिटे वाचन
महामंजिष्ठादि चूर्ण: रक्तशुद्धी आणि त्वचेसाठी आयुर्वेदाचे प्राचीन उपाय
महामंजिष्ठादि हे रक्तशुद्धीसाठी आणि पित्त शांत करण्यासाठी वापरले जाणारे १२ जड्या-बुड्यांचे प्राचीन आयुर्वेदिक योग आहे. चरक संहितेमध्ये नमूद केलेले हे औषध मंजिष्ठाच्या मदतीने त्वचेवरील डाग, मुहांस आणि एक्झिमा यांसारख्या समस्यांवर प्रभावी ठरते.
3 मिनिटे वाचन
कुमुद (जलकमळ): पित्त दोष कमी करण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय आणि फायदे
कुमुद (जलकमळ) हे पित्त दोष कमी करण्यासाठी एक प्रभावी आयुर्वेदिक वनस्पती आहे. भावप्रकाश निघंटूनुसार, याचा वापर केवळ ४८ तासांत त्वचेची जळजळ आणि शरीरातील अतिताप कमी करण्यासाठी केला जातो.
2 मिनिटे वाचन
कऱंज (Karanja): कफ दोष, त्वचारोग आणि वजन कमी करण्यासाठी घरगुती उपाय
कऱंज (Karanja) हे कफ दोष, त्वचारोग आणि वजन कमी करण्यासाठी एक प्राचीन आयुर्वेदिक औषध आहे. चरक संहितेत याला 'चरकला' म्हणून ओळखले गेले असून, याच्या कडूपणात रक्त शुद्ध करण्याची आणि ऊतींमधील विष काढून टाकण्याची शक्ती आहे.
2 मिनिटे वाचन
तेजपत्ता (तमालपत्र): कफ आणि वात कमी करण्यासाठी आणि पचन सुधारण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
तेजपत्ता (तमालपत्र) हे केवळ मसाला नसून कफ आणि वात दोष कमी करण्यासाठी एक शक्तिशाली आयुर्वेदिक औषध आहे. अष्टांग हृदयानुसार, कोमल दूधासोबत याचे सेवन केल्यास शरीरातील विषारी घटक सहज बाहेर पडतात.
2 मिनिटे वाचन
संदर्भ आणि स्रोत
हा लेख चरक संहिता, सुश्रुत संहिता आणि अष्टांग हृदय यांसारख्या शास्त्रीय आयुर्वेदिक ग्रंथांच्या तत्त्वांवर आधारित आहे. विशिष्ट आरोग्य समस्यांसाठी पात्र आयुर्वेदिक वैद्यांचा सल्ला घ्या.
- • Charaka Samhita (चरक संहिता)
- • Sushruta Samhita (सुश्रुत संहिता)
- • Ashtanga Hridaya (अष्टांग हृदय)
या लेखात काही चूक आढळली? आम्हाला कळवा