गंभीर फळाचे फायदे: तहान, जळजळ आणि शरीरातील उष्णता कमी करण्यासाठी रामबाण
तज्ञ पुनरावलोकित
AyurvedicUpchar संपादकीय टीमद्वारे पुनरावलोकित
गंभीर फळ (Gambhari Phala) म्हणजे काय आणि ते कशासाठी वापरतात?
गंभीर फळ (Gambhari Phala) हे शरीराला थंडावा देणारे, पोषक आणि तहान भागवणारे नैसर्गिक औषध आहे. आयुर्वेदात याला 'शीत वीर्य' म्हटले आहे, ज्यामुळे शरीरातील जाळ आणि उष्णता लगेच कमी होते.
आपल्याकडे गावाकडे किंवा जंगलात सहज मिळणाऱ्या या झाडाला 'कुमठ' किंवा 'भोकर' असेही म्हणतात. चरक संहितेत गंभीरला 'बृंहणीय' गणात म्हणजेच शरीराला पुष्टी देणाऱ्या औषधांमध्ये मोडवले आहे. हे फळ मुख्यत्वे वात आणि पित्त दोष शांत करते. मात्र, ज्यांना कफाचा त्रास जास्त आहे किंवा पचनाची शक्ती मंदावलेली आहे, त्यांनी हे फळ सावधगिरीने किंवा डॉक्टरांच्या सल्ल्याने सेवन करावे.
गंभीर फळाचा गोड आणि किंचित कवट (कषाय) चव हाच त्याचा खरा गुणधर्म आहे. गोड चव ऊतींना पोषण देते आणि मानसिक ताण कमी करते, तर कवट चव जखमा लवकर भरण्यास आणि रक्तस्त्राव थांबवण्यास मदत करते. आयुर्वेदात चव ही केवळ जिभेची गोष्ट नाही, तर ती शरीराच्या पेशींवर विशिष्ट परिणाम करणारी ताकद असते.
गंभीर फळाचे (Gambhari Phala) आयुर्वेदिक गुणधर्म कोणते?
कोणत्याही वनस्पतीचा किंवा फळाचा योग्य वापर करण्यासाठी त्याचे मूळ गुणधर्म समजून घेणे गरजेचे आहे. गंभीर फळाचे हे गुणधर्म पाहिले की ते आपल्या शरीरावर नेमके कसे काम करते हे लक्षात येते.
| गुण (संस्कृत/मराठी) | स्वरूप | शरीरावरील परिणाम |
|---|---|---|
| रस (चव) | मधुर (गोड), कषाय (कवट) | शरीराला पोषण देते, ऊतींची वाढ करते, मान शांत करते. तसेच ओलावा शोषून घेते आणि जखमा भरते. |
| गुण (भौतिक गुण) | गुरु (जड), स्निग्ध (तेलकट) | शरीराची ताकद वाढवते, कोरडेपणा दूर करते आणि वीर्य वधाते. |
| वीर्य (प्रभाव) | शीत (थंड) | शरीरातील उष्णता, दाह आणि जळजळ कमी करते. |
| विपाक (पचनानंतर) | मधुर (गोड) | शरीरातील ऊतींना दीर्घकाळ पोषण देते. |
| दोष कर्म | वात-पित्त शामक | वात आणि पित्त दोषांमुळे होणारे विकार कमी करते. (अति सेवनाने कफ वाढू शकतो) |
भारतातील शास्त्रीय ग्रंथ 'भावप्रकाश निघंटू' मध्ये गंभीरला 'दाहहर' म्हणजेच जळजळ कमी करणारे म्हटले आहे. हे फळ विशेषतः उन्हाळ्यात किंवा शरीरात उष्णता वाढल्यावर (जसे की लघवीत जळजळ, तोंडाला पुटकुळ्या) खूप फायदेशीर ठरते.
गंभीर फळ कसे सेवन करावे?
सामान्यपणे गंभीर फळाचा चूर्ण (पावडर) किंवा काढा बनवून सेवन केले जाते. पचनाची शक्ती चांगली असल्यास ताजे फळ किंवा त्याचा रसही घेता येतो.
- चूर्ण: अर्धा ते एक चमचा गंभीर चूर्ण कोमट पाणी किंवा दुधासोबत घ्यावे.
- काढा: एक चमचा चूर्ण पाण्यात उकळून अर्धे होईपर्यंत शिजवून गाळून प्यावे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
गंभीर फळाचे मराठी नाव काय आहे?
गंभीर फळाला मराठीत 'भोकर', 'कुमठ' किंवा 'शेवटी' असेही म्हणतात. हे झाड महाराष्ट्रातील कोरडवाहू भागात आणि डोंगराळ प्रदेशात सहज आढळते.
गंभीर फळ कोणत्या आजारांसाठी वापरतात?
हे फळ प्रामुख्याने शरीरातील उष्णता, तहान, लघवीतील जळजळ आणि वात-पित्त दोषामुळे होणाऱ्या त्रासावर वापरले जाते. हे शरीराला पोषण देऊन ताकद देते.
गंभीर फळ रोज खाता येते का?
होय, पण मर्यादित प्रमाणात आणि शरीराची गरज असल्यासच घ्यावे. ज्यांना कफाचा त्रास आहे किंवा पचनाचे विकार आहेत, त्यांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय रोज सेवन करू नये.
संबंधित लेख
चित्रकादि वटीचे फायदे: पाचन अग्नी जिवंत करा आणि अमा दूर करा
चित्रकादि वटी ही अशी आयुर्वेदिक औषध आहे जी केवळ पेटकाचे लक्षण कमी करत नाही, तर शरीरातील जमलेले 'अमा' (विष) विरघळवून पाचन अग्नीला पुन्हा जिवंत करते. ही औषधे चरक संहितेनुसार अग्नी मंद झाल्यावर शरीरातील वाहिन्या मोकळ्या करण्यासाठी उपयुक्त ठरतात.
3 मिनिटे वाचन
स्वल्प खदिरादि वटी: तोंडातील छाले, घशाची खरखरीत आणि मुखाची स्वच्छता
स्वल्प खदिरादि वटी ही तोंडातील छाले आणि घशाच्या खरखरीतसाठी एक नैसर्गिक उपाय आहे. ही गोली हळूहळू विरघळून 'कषाय' आणि 'तिक्त' चवेने जखमांना कोरडे करते आणि सूजन कमी करते.
3 मिनिटे वाचन
धतूरा बीज: अस्थमा आणि वातदोषासाठी आयुर्वेदिक उपाय
धतूरा बीज हे अस्थमा आणि वातदोषासाठी प्रभावी आयुर्वेदिक औषध आहे, परंतु ते अत्यंत विषारी असल्यामुळे फक्त प्रशिक्षित वैद्यकाने शुद्ध करून दिलेल्या खुराकीतच वापरावे. चुकीचा वापर घातक ठरू शकतो.
3 मिनिटे वाचन
भुर्ज (हिमालयीन बर्च): त्वचारोगांवर आणि कफ दोष कमी करण्यासाठी जुने उपाय
भुर्ज (हिमालयीन बर्च) ही आयुर्वेदातील एक महत्त्वाची वनस्पती आहे, जी त्वचेच्या जखमा बऱ्या करण्यासाठी आणि शरीरातील अतिरिक्त कफ कमी करण्यासाठी वापरली जाते. चरक संहितेनुसार, ही विषनाशक आणि जखमा बऱ्या करणारी एक प्राचीन औषधी वनस्पती आहे.
3 मिनिटे वाचन
श्वेत मूसलीचे फायदे: आयुर्वेदिक उपाय आणि शारीरिक ताकद वाढवणारे गुण
श्वेत मूसली ही आयुर्वेदिक जड आहे, जी शरीरातील थकवा दूर करते आणि लैंगिक शक्ती वाढवते. याला 'सफेद सोने' असे म्हटले जाते कारण ती शरीराला ऊर्जा देते आणि पित्त दोष कमी करते.
3 मिनिटे वाचन
अग्निकुमारीका (एलोवेरा): बवासीर आणि कफ कमी करण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
अग्निकुमारीका (एलोवेरा) ही बवासीर आणि कफ कमी करण्यासाठी आयुर्वेदातील एक प्रभावी वनस्पती आहे. सुश्रुत संहितेनुसार, ही वनस्पती आतड्यातील अडथळे दूर करते आणि पाचन शक्ती वाढवते, परंतु ती अतिउष्ण असल्याने सावधगिरीने वापरावी लागते.
3 मिनिटे वाचन
संदर्भ आणि स्रोत
हा लेख चरक संहिता, सुश्रुत संहिता आणि अष्टांग हृदय यांसारख्या शास्त्रीय आयुर्वेदिक ग्रंथांच्या तत्त्वांवर आधारित आहे. विशिष्ट आरोग्य समस्यांसाठी पात्र आयुर्वेदिक वैद्यांचा सल्ला घ्या.
- • Charaka Samhita (चरक संहिता)
- • Sushruta Samhita (सुश्रुत संहिता)
- • Ashtanga Hridaya (अष्टांग हृदय)
या लेखात काही चूक आढळली? आम्हाला कळवा