गंभीर फळाचे फायदे: तहान, जळजळ आणि शरीरातील उष्णता कमी करण्यासाठी रामबाण
तज्ञ पुनरावलोकित
AyurvedicUpchar संपादकीय टीमद्वारे पुनरावलोकित
गंभीर फळ (Gambhari Phala) म्हणजे काय आणि ते कशासाठी वापरतात?
गंभीर फळ (Gambhari Phala) हे शरीराला थंडावा देणारे, पोषक आणि तहान भागवणारे नैसर्गिक औषध आहे. आयुर्वेदात याला 'शीत वीर्य' म्हटले आहे, ज्यामुळे शरीरातील जाळ आणि उष्णता लगेच कमी होते.
आपल्याकडे गावाकडे किंवा जंगलात सहज मिळणाऱ्या या झाडाला 'कुमठ' किंवा 'भोकर' असेही म्हणतात. चरक संहितेत गंभीरला 'बृंहणीय' गणात म्हणजेच शरीराला पुष्टी देणाऱ्या औषधांमध्ये मोडवले आहे. हे फळ मुख्यत्वे वात आणि पित्त दोष शांत करते. मात्र, ज्यांना कफाचा त्रास जास्त आहे किंवा पचनाची शक्ती मंदावलेली आहे, त्यांनी हे फळ सावधगिरीने किंवा डॉक्टरांच्या सल्ल्याने सेवन करावे.
गंभीर फळाचा गोड आणि किंचित कवट (कषाय) चव हाच त्याचा खरा गुणधर्म आहे. गोड चव ऊतींना पोषण देते आणि मानसिक ताण कमी करते, तर कवट चव जखमा लवकर भरण्यास आणि रक्तस्त्राव थांबवण्यास मदत करते. आयुर्वेदात चव ही केवळ जिभेची गोष्ट नाही, तर ती शरीराच्या पेशींवर विशिष्ट परिणाम करणारी ताकद असते.
गंभीर फळाचे (Gambhari Phala) आयुर्वेदिक गुणधर्म कोणते?
कोणत्याही वनस्पतीचा किंवा फळाचा योग्य वापर करण्यासाठी त्याचे मूळ गुणधर्म समजून घेणे गरजेचे आहे. गंभीर फळाचे हे गुणधर्म पाहिले की ते आपल्या शरीरावर नेमके कसे काम करते हे लक्षात येते.
| गुण (संस्कृत/मराठी) | स्वरूप | शरीरावरील परिणाम |
|---|---|---|
| रस (चव) | मधुर (गोड), कषाय (कवट) | शरीराला पोषण देते, ऊतींची वाढ करते, मान शांत करते. तसेच ओलावा शोषून घेते आणि जखमा भरते. |
| गुण (भौतिक गुण) | गुरु (जड), स्निग्ध (तेलकट) | शरीराची ताकद वाढवते, कोरडेपणा दूर करते आणि वीर्य वधाते. |
| वीर्य (प्रभाव) | शीत (थंड) | शरीरातील उष्णता, दाह आणि जळजळ कमी करते. |
| विपाक (पचनानंतर) | मधुर (गोड) | शरीरातील ऊतींना दीर्घकाळ पोषण देते. |
| दोष कर्म | वात-पित्त शामक | वात आणि पित्त दोषांमुळे होणारे विकार कमी करते. (अति सेवनाने कफ वाढू शकतो) |
भारतातील शास्त्रीय ग्रंथ 'भावप्रकाश निघंटू' मध्ये गंभीरला 'दाहहर' म्हणजेच जळजळ कमी करणारे म्हटले आहे. हे फळ विशेषतः उन्हाळ्यात किंवा शरीरात उष्णता वाढल्यावर (जसे की लघवीत जळजळ, तोंडाला पुटकुळ्या) खूप फायदेशीर ठरते.
गंभीर फळ कसे सेवन करावे?
सामान्यपणे गंभीर फळाचा चूर्ण (पावडर) किंवा काढा बनवून सेवन केले जाते. पचनाची शक्ती चांगली असल्यास ताजे फळ किंवा त्याचा रसही घेता येतो.
- चूर्ण: अर्धा ते एक चमचा गंभीर चूर्ण कोमट पाणी किंवा दुधासोबत घ्यावे.
- काढा: एक चमचा चूर्ण पाण्यात उकळून अर्धे होईपर्यंत शिजवून गाळून प्यावे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
गंभीर फळाचे मराठी नाव काय आहे?
गंभीर फळाला मराठीत 'भोकर', 'कुमठ' किंवा 'शेवटी' असेही म्हणतात. हे झाड महाराष्ट्रातील कोरडवाहू भागात आणि डोंगराळ प्रदेशात सहज आढळते.
गंभीर फळ कोणत्या आजारांसाठी वापरतात?
हे फळ प्रामुख्याने शरीरातील उष्णता, तहान, लघवीतील जळजळ आणि वात-पित्त दोषामुळे होणाऱ्या त्रासावर वापरले जाते. हे शरीराला पोषण देऊन ताकद देते.
गंभीर फळ रोज खाता येते का?
होय, पण मर्यादित प्रमाणात आणि शरीराची गरज असल्यासच घ्यावे. ज्यांना कफाचा त्रास आहे किंवा पचनाचे विकार आहेत, त्यांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय रोज सेवन करू नये.
संबंधित लेख
ट्वक (दालचीनी): सर्दी, सूजन आणि मेटाबॉलिझम वाढवण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
ट्वक (दालचीनी) ही आयुर्वेदातील एक प्रभावी मसाला आहे, जी सर्दी, सूजन आणि कफ कमी करते. चरक संहितेनुसार, ही कफ आणि वात दोष शांत करते, परंतु पित्त प्रकृतीच्या लोकांनी याचे सेवन मर्यादित ठेवणे आवश्यक आहे.
2 मिनिटे वाचन
चोपचीनी (Grewia asiatica): जोड्यांच्या वेदना आणि त्वचेसाठी आयुर्वेदिक उपाय
चोपचीनी ही आयुर्वेदातील एक दुर्मिळ वनस्पती आहे, जी जोड्यांच्या वेदना आणि त्वचेच्या समस्यांवर दुहेरी उपाय करते. चरक संहितेनुसार, तिचे उष्ण वीर्य आणि रूक्ष गुण कफ आणि वात दोषांवर प्रभावी ठरतात.
2 मिनिटे वाचन
महामंजिष्ठादि चूर्ण: रक्तशुद्धी आणि त्वचेसाठी आयुर्वेदाचे प्राचीन उपाय
महामंजिष्ठादि हे रक्तशुद्धीसाठी आणि पित्त शांत करण्यासाठी वापरले जाणारे १२ जड्या-बुड्यांचे प्राचीन आयुर्वेदिक योग आहे. चरक संहितेमध्ये नमूद केलेले हे औषध मंजिष्ठाच्या मदतीने त्वचेवरील डाग, मुहांस आणि एक्झिमा यांसारख्या समस्यांवर प्रभावी ठरते.
3 मिनिटे वाचन
कुमुद (जलकमळ): पित्त दोष कमी करण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय आणि फायदे
कुमुद (जलकमळ) हे पित्त दोष कमी करण्यासाठी एक प्रभावी आयुर्वेदिक वनस्पती आहे. भावप्रकाश निघंटूनुसार, याचा वापर केवळ ४८ तासांत त्वचेची जळजळ आणि शरीरातील अतिताप कमी करण्यासाठी केला जातो.
2 मिनिटे वाचन
कऱंज (Karanja): कफ दोष, त्वचारोग आणि वजन कमी करण्यासाठी घरगुती उपाय
कऱंज (Karanja) हे कफ दोष, त्वचारोग आणि वजन कमी करण्यासाठी एक प्राचीन आयुर्वेदिक औषध आहे. चरक संहितेत याला 'चरकला' म्हणून ओळखले गेले असून, याच्या कडूपणात रक्त शुद्ध करण्याची आणि ऊतींमधील विष काढून टाकण्याची शक्ती आहे.
2 मिनिटे वाचन
तेजपत्ता (तमालपत्र): कफ आणि वात कमी करण्यासाठी आणि पचन सुधारण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
तेजपत्ता (तमालपत्र) हे केवळ मसाला नसून कफ आणि वात दोष कमी करण्यासाठी एक शक्तिशाली आयुर्वेदिक औषध आहे. अष्टांग हृदयानुसार, कोमल दूधासोबत याचे सेवन केल्यास शरीरातील विषारी घटक सहज बाहेर पडतात.
2 मिनिटे वाचन
संदर्भ आणि स्रोत
हा लेख चरक संहिता, सुश्रुत संहिता आणि अष्टांग हृदय यांसारख्या शास्त्रीय आयुर्वेदिक ग्रंथांच्या तत्त्वांवर आधारित आहे. विशिष्ट आरोग्य समस्यांसाठी पात्र आयुर्वेदिक वैद्यांचा सल्ला घ्या.
- • Charaka Samhita (चरक संहिता)
- • Sushruta Samhita (सुश्रुत संहिता)
- • Ashtanga Hridaya (अष्टांग हृदय)
या लेखात काही चूक आढळली? आम्हाला कळवा