द्राक्षासव: नैसर्गिक थकवा दूर करणारा आणि पचनशक्ती वाढवणारा आयुर्वेदिक उपाय

द्राक्षासव म्हणजे काय आणि त्याचे मुख्य फायदे कोणते?

द्राक्षासव हा द्राक्षे (Draksha) पासून बनवलेला एक नैसर्गिक आरिष्ट आहे, जो प्रामुख्याने श्वासोच्छ्वासाचे आजार, पचनसंस्थेचे विकार आणि शारीरिक दुर्बलता दूर करण्यासाठी वापरला जातो. हा केवळ एक पेय नाही, तर चरक संहितेत वर्णन केल्याप्रमाणे 'बल्य' (ताकद देणारे) आणि 'कासहर' (खोकला कमी करणारे) म्हणून ओळखले जाणारे औषधी tonic आहे.

आयुर्वेदात द्राक्षासवाला 'शीत वीर्य' (थंड तापमान देणारे) मानले गेले आहे. याचा मुख्य रस 'मधुर' (गोड) आणि 'कषाय' (हलका कटू किंवा तुरट) आहे. हे प्रामुख्याने वात दोष शांत करते, परंतु जास्त प्रमाणात सेवन केल्यास पित्त वाढू शकते. द्राक्षे हे शरीरातील ऊतींना पोषण देते आणि मानसिक ताण कमी करण्यास मदत करते, तर कषाय रस घाव भरण्यास आणि रक्तस्त्राव थांबवण्यास उपयुक्त ठरतो.

द्राक्षासवचे आयुर्वेदिक गुणधर्म (द्रव्यगुण) कोणते?

कोणत्याही औषधाचा किंवा अन्नाचा देहाने कसा स्वीकार होतो, हे ठरवण्यासाठी आयुर्वेदात पाच मूलभूत गुणांचा (पंचमहाभूत) विचार केला जातो. द्राक्षासवचे हे गुण समजून घेतल्यास तुम्ही त्याचा योग्य आणि सुरक्षित वापर करू शकता:

द्राक्षासवचा 'मधुर' रस केवळ चवीला गोड असतो असे नाही, तर तो शरीरातील 'क्षय' (weakness) रोखतो. दुसरीकडे, 'कषाय' रसामुळे शरीरातील अतिरिक्त ओलावा किंवा सूज कमी होण्यास मदत होते. हे दोन्ही गुण एकत्र आल्याने द्राक्षासव हा कमजोरी आलेल्या रुग्णांसाठी आणि बरे होत असलेल्या व्यक्तींसाठी (Convalescence) आदर्श ठरतो.

द्राक्षासव कसा आणि किती प्रमाणात घ्यावा?

द्राक्षासव सहसा जेवणानंतर किंवा डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार घेतला जातो. साधारणपणे १२ ते २४ मिली (अंदाजे १ ते २ चमचे) द्राक्षासव समप्रमाणात कोसळलेल्या पाण्यात मिसळून घेणे योग्य असते. काही प्रकरणांमध्ये दुधासोबतही हे देता येते. लहान मुले, गरोदर स्त्रिया किंवा मधुमेह असलेल्यांनी वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय याचा वापर करू नये.