द्राक्षादी कषाय: उष्णता, ताप आणि अति दारूच्या नशासाठी घरगुती आयुर्वेदिक उपाय

द्राक्षादी कषाय नेमका कशासाठी वापरतात?

द्राक्षादी कषाय हे द्राक्षे (Draksha) आणि इतर थंड गुणधर्माच्या औषधी वनस्पतींचे मिश्रण असून, हे प्रामुख्याने शरीरातील उष्णता कमी करण्यासाठी, तापामध्ये आणि जास्त दारू पिल्यामुळे होणाऱ्या त्रासात (Hangover) दिले जाते. आयुर्वेदानुसार, जेव्हा शरीरात 'पित्त' वाढते किंवा उन्हाळ्यात तहान, कोरडेपणा आणि जळजळ होते, तेव्हा हे कषाय अमृततुल्य असते.

चरक संहितेत वर्णन केल्याप्रमाणे, द्राक्षे आणि त्यापासून बनवलेले पदार्थ रक्तशुद्धीसाठी आणि शक्ती देण्यासाठी (बृंहण) उत्तम मानले जातात. द्राक्षादी कषाय फक्त ताप कमी करत नाही, तर शरीराला हरवलेली चैतन्यशक्ती परत आणते.

द्राक्षादी कषायचे मुख्य फायदे

हे कषाय पचनसंस्थेला त्रास न देता शरीराला हायड्रेट करते आणि पोटातील जळजळ शांत करते. गावाकडे किंवा घरात जेव्हा उन्हाळ्यात किंवा तापाने हैराण झालेल्या माणसाला काही खायला देता येत नाही, तेव्हा हे कषाय पोषक अन्न म्हणून काम करते. यामुळे भूक लागते आणि तोंडाला येणारी चव निघून जाते.

द्राक्षादी कषायचे आयुर्वेदिक गुणधर्म (द्रव्यगुण)

कोणत्याही औषधाचा परिणाम कसा होतो, हे ओळखण्यासाठी आयुर्वेदात त्याचे 'रस', 'गुण' आणि 'वीर्य' पाहिले जाते. द्राक्षादी कषाय थंड (शीत) असल्याने हे उष्णतेच्या सर्व विकारांवर रामबाण उपाय ठरते.

द्राक्षादी कषाय कसे सेवन करावे?

साधारणपणे हे कषाय कोमट पाण्यात मिसळून किंवा थेट औषधी प्रमाणात दिले जाते. सकाळी-संध्याकाळी जेवणापूर्वी किंवा डॉक्टरांनी सांगितल्याप्रमाणे हे घेणे योग्य असते. जर तुम््हाला घरी द्राक्षांचा रस काढायचा असेल, तर ताज्या काळ्या द्राक्षांचा रस काढून त्यात थोडे साधे पाणी आणि साखर घालून हे कषाय तयार करता येते, पण औषधी प्रमाणासाठी आयुर्वेदिक डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

लक्षात ठेवा: ज्यांना मधुमेह (Diabetes) आहे किंवा कफाचा त्रास (सर्दी-खोकला) जास्त असतो, त्यांनी हे सेवन करताना वैद्यकीय सल्ला घ्यावा, कारण यामधील गोडसरपणा कफ वाढवू शकतो.