दशमूलारिष्टा: प्रसूतीनंतरची ताकद आणि वातदोषावरील गुणकारी उपाय
तज्ञ पुनरावलोकित
AyurvedicUpchar संपादकीय टीमद्वारे पुनरावलोकित
दशमूलारिष्टा नेमकी काय आहे?
दशमूलारिष्टा हा दहा मुळांचा (दशमूळ) वापरून तयार केलेला एक नैसर्गिक आरिष्ट आहे, जो प्रामुख्याने प्रसूतीनंतरच्या कमजोरीवर आणि वातदोषाच्या तक्रारींवर गुणकारी ठरतो. आयुर्वेदात याला 'बल्य' (ताकद देणारे) आणि 'वातहर' असे मानले जाते.
आपल्याकडे गावाकडे किंवा घरातल्या ज्येष्ठ मंडळींकडे प्रसूतीनंतर बाळंतिणीला 'दशमुळाचा काढा' देण्याची पद्धत असते; दशमूलारिष्टा हे त्याच दशमुळाचे किण्वन (fermented) रूप आहे. चरक संहिता आणि भावप्रकाश निघंटू यांसारख्या जुन्या ग्रंथांमध्ये याचा उल्लेख 'रसायन' म्हणून आला आहे, जे शरीराला नवीन ऊर्जा देते.
हे औषध पोटात गेल्यावर त्याचा कषाय (तोंडाला लागणारी कस) आणि मधुर (हलकी गोडी) चव थेट रक्तात मिसळते. कषाय रसामुळे जखमा लवकर भरतात आणि गर्भाशयाचा आकुंचन होऊन साफ साफ होण्यास मदत होते, तर मधुर रसामुळे शरीराला पोषण मिळते आणि मानसिक ताण कमी होतो.
दशमूलारिष्टाचे आयुर्वेदिक गुणधर्म कोणते आहेत?
कोणत्याही औषधाचा परिणाम कसा होतो हे ओळखण्यासाठी आयुर्वेदात त्याचे 'पंचभौतिक' गुण पाहिले जातात. दशमूलारिष्टाचे हे गुण समजून घेतल्यास तुम्ही त्याचा योग्य वेळी आणि योग्य प्रमाणात वापर करू शकता.
| गुण (स्वभाव) | मूल्य | शरीरावर होणारा परिणाम |
|---|---|---|
| रस (चव) | कषाय, मधुर | कषायमुळे शोथ कमी होतो आणि जखमा भरतात; मधुरामुळे ऊतींची (tissues) भरती होते. |
| गुण (प्रकृती) | गुरु | हे पचण्यास जड असते पण शरीराला टिकाऊ पोषण देते. |
| वीर्य (ऊर्जा) | उष्ण | शरीराला उब देते, पचनशक्ती वाढवते आणि वात बाहेर काढते. |
| विपाक (पचनांती) | कटू | पचनानंतर हे शरीरातील अडकलेले विषारी घटक बाहेर टाकण्यास मदत करते. |
| दोष | वातहर, कफहर | प्रामुख्याने वाताला शांत करते, पण जास्त प्रमाणात पित्त वाढवू शकते. |
दशमूलारिष्टा कोणत्या आजारांवर गुणकारी आहे?
दशमूलारिष्टा प्रामुख्याने स्त्रियांच्या प्रसूतीनंतरच्या काळजीसाठी आणि सांधेदुखीसाठी वापरले जाते. हे रक्ताची कमतरता दूर करते आणि थकवा घालवते.
१. प्रसूतीनंतरची काळजी (Post-delivery Care): बाळंतपणानंतर स्त्रियांचे शरीर कमजोर झालेले असते आणि गर्भाशयाला आकाराला येण्यासाठी वेळ लागतो. दशमूलारिष्ट्यातील घटक गर्भाशयाचा आकुंचन करून लोchia (अशुद्धी) बाहेर टाकण्यास मदत करतात. यामुळे पाठदुखी आणि कमरेचा त्रास कमी होतो.
२. वातदोष आणि सांधेदुखी: हिवाळ्यात किंवा वृद्धापकाळात वाढणाऱ्या सांधेदुखीवर, हात-पायांना येणाऱ्या मुंग्यांवर आणि अंगदुखीवर हे औषध घरगुती उपाय म्हणून वापरले जाते. यातील 'उष्ण वीर्य' थंडीमुळे झालेली जडपणा दूर करते.
३. भूक आणि पचन: ज्यांना पोटात वायू होतात किंवा भूक लागत नाही, अशांसाठी हे पचनाला चालना देते. मात्र, ज्यांना ॲसिडिटी किंवा छातीत जळजळ होत आहे, त्यांनी हे सेवन करू नये.
दशमूलारिष्टा सेवन करण्याची योग्य पद्धत कोणती?
दशमूलारिष्टाचे सेवन करताना माप आणि वेळ यांचे भान ठेवणे गरजेचे आहे, अन्यथा त्याचा परिणाम उलटा होऊ शकतो.
- प्रमाण: साधारणपणे १५ ते ३० मिली (अंदाजे १ ते २ चमचे) रोजातून दोन वेळा.
- बरोबर काय घ्यावे: हे नेहमी समप्रमाणात कोसवलेल्या पाण्याबरोबर (साधे पाणी) किंवा गरम दूधाबरोबर घ्यावे. प्रसूतीनंतर दूधाबरोबर घेणे अधिक गुणकारी मानले जाते.
- केव्हा घ्यावे: जेवणानंतर लगेच किंवा रात्री झोपताना घेणे योग्य राहते.
- काळजी: हे आरिष्ट असल्याने यात नैसर्गिक साखर आणि मद्यार्क (alcohol) असतो (किण्वनामुळे तयार झालेला). त्यामुळे लहान मुले, डायलिसिसचे रुग्ण किंवा यकृताचे आजार असणाऱ्यांनी वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय घेऊ नये.
लक्षात ठेवा, दशमूलारिष्टा हे 'गुरु' (जड) असते. जर तुम्हाला पचन मंद असेल किंवा पोटात गॅस होत असतील, तर सुरुवातीला अर्ध्या चमच्याने सुरुवात करावी.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
दशमूलारिष्टा किती दिवस घ्यावे?
साधारणपणे प्रसूतीनंतर ४० ते ६० दिवस किंवा डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार २-३ महिने हे सेवन करता येते. दीर्घकाळ सेवन करताना पित्त तपासणे आवश्यक असते.
दशमूलारिष्टा पुरुष घेऊ शकतात का?
होय, ज्या पुरुषांना वातदोषामुळे सांधेदुखी, कमजोरी किंवा मज्जासंस्थेचे विकार असतात, त्यांच्यासाठी हे गुणकारी ठरते. मात्र, प्रमाणात घेणे महत्त्वाचे आहे.
दशमूलारिष्टा घेताना कोणते पदार्थ टाळावेत?
हे औषध घेताना तळलेले पदार्थ, मसालेदार जेवण आणि दही/दही पदार्थ टाळावेत. यामुळे औषधाचा प्रभाव कमी होऊ शकतो किंवा पचन बिघडू शकते.
गर्भवस्थेत दशमूलारिष्टा घेता येते का?
गर्भावस्थेत दशमूलारिष्टा घेऊ नये, कारण यातील काही घटक गर्भाशयाला आकुंचन पावण्यास प्रेरित करू शकतात. हे फक्त प्रसूतीनंतरच घ्यावे.
संबंधित लेख
ट्वक (दालचीनी): सर्दी, सूजन आणि मेटाबॉलिझम वाढवण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
ट्वक (दालचीनी) ही आयुर्वेदातील एक प्रभावी मसाला आहे, जी सर्दी, सूजन आणि कफ कमी करते. चरक संहितेनुसार, ही कफ आणि वात दोष शांत करते, परंतु पित्त प्रकृतीच्या लोकांनी याचे सेवन मर्यादित ठेवणे आवश्यक आहे.
2 मिनिटे वाचन
चोपचीनी (Grewia asiatica): जोड्यांच्या वेदना आणि त्वचेसाठी आयुर्वेदिक उपाय
चोपचीनी ही आयुर्वेदातील एक दुर्मिळ वनस्पती आहे, जी जोड्यांच्या वेदना आणि त्वचेच्या समस्यांवर दुहेरी उपाय करते. चरक संहितेनुसार, तिचे उष्ण वीर्य आणि रूक्ष गुण कफ आणि वात दोषांवर प्रभावी ठरतात.
2 मिनिटे वाचन
महामंजिष्ठादि चूर्ण: रक्तशुद्धी आणि त्वचेसाठी आयुर्वेदाचे प्राचीन उपाय
महामंजिष्ठादि हे रक्तशुद्धीसाठी आणि पित्त शांत करण्यासाठी वापरले जाणारे १२ जड्या-बुड्यांचे प्राचीन आयुर्वेदिक योग आहे. चरक संहितेमध्ये नमूद केलेले हे औषध मंजिष्ठाच्या मदतीने त्वचेवरील डाग, मुहांस आणि एक्झिमा यांसारख्या समस्यांवर प्रभावी ठरते.
3 मिनिटे वाचन
कुमुद (जलकमळ): पित्त दोष कमी करण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय आणि फायदे
कुमुद (जलकमळ) हे पित्त दोष कमी करण्यासाठी एक प्रभावी आयुर्वेदिक वनस्पती आहे. भावप्रकाश निघंटूनुसार, याचा वापर केवळ ४८ तासांत त्वचेची जळजळ आणि शरीरातील अतिताप कमी करण्यासाठी केला जातो.
2 मिनिटे वाचन
कऱंज (Karanja): कफ दोष, त्वचारोग आणि वजन कमी करण्यासाठी घरगुती उपाय
कऱंज (Karanja) हे कफ दोष, त्वचारोग आणि वजन कमी करण्यासाठी एक प्राचीन आयुर्वेदिक औषध आहे. चरक संहितेत याला 'चरकला' म्हणून ओळखले गेले असून, याच्या कडूपणात रक्त शुद्ध करण्याची आणि ऊतींमधील विष काढून टाकण्याची शक्ती आहे.
2 मिनिटे वाचन
तेजपत्ता (तमालपत्र): कफ आणि वात कमी करण्यासाठी आणि पचन सुधारण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
तेजपत्ता (तमालपत्र) हे केवळ मसाला नसून कफ आणि वात दोष कमी करण्यासाठी एक शक्तिशाली आयुर्वेदिक औषध आहे. अष्टांग हृदयानुसार, कोमल दूधासोबत याचे सेवन केल्यास शरीरातील विषारी घटक सहज बाहेर पडतात.
2 मिनिटे वाचन
संदर्भ आणि स्रोत
हा लेख चरक संहिता, सुश्रुत संहिता आणि अष्टांग हृदय यांसारख्या शास्त्रीय आयुर्वेदिक ग्रंथांच्या तत्त्वांवर आधारित आहे. विशिष्ट आरोग्य समस्यांसाठी पात्र आयुर्वेदिक वैद्यांचा सल्ला घ्या.
- • Charaka Samhita (चरक संहिता)
- • Sushruta Samhita (सुश्रुत संहिता)
- • Ashtanga Hridaya (अष्टांग हृदय)
या लेखात काही चूक आढळली? आम्हाला कळवा