दाडिमाची साल: जुलाब आणि पचनदोषावरील घरगुती रामबाण उपाय
तज्ञ पुनरावलोकित
AyurvedicUpchar संपादकीय टीमद्वारे पुनरावलोकित
दाडिमाची साल (Dadima Twak) काय आहे?
दाडिमाची साल म्हणजेच 'दाडिमा त्वक्' हे आयुर्वेदातील जुलाब, अतिसार आणि पोटातील कृमींसाठी वापरले जाणारे एक अत्यंत प्रभावी औषध आहे. ही साल नैसर्गिकरित्या आकुंचन पावणारी (Astringent) असते, ज्यामुळे ती सैल झालेली पोटं बांधण्यासाठी आणि जखमा भरण्यासाठी घरगुती पातळीवर मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाते.
आपल्याकडे दाडिमाचे फळ खाल्ल्यानंतर साल फेकून देण्याची सवय असते, पण आयुर्वेदात याला 'सुवर्ण' मानले गेले आहे. चरक संहितेत दाडिमाच्या सालीला 'ग्रही' म्हटले आहे, म्हणजेच ती शरीरातून अन्न आणि रस नीट पचवून घेते आणि अतिद्रवता कमी करते. ही औषधी वीर्याने उष्ण असली तरी ती पित्त आणि कफ दोष शांत करण्यासाठी उत्तम आहे.
दाडिमाच्या सालीचे आयुर्वेदिक गुणधर्म कोणते?
कोणत्याही जडीबुटीचा योग्य वापर करण्यासाठी तिचे 'पंचमहाभूत' आणि 'रस-गुण-वीर्य' समजून घेणे गरजेचे आहे. दाडिमाची साल ही चवीने कषाय (आंबट-कडू आणि तोंडाला चकचकीत करणारी) असते. याचा अर्थ असा की, ती शरीरातील अतिरिक्त ओलावा शोषून घेते आणि ऊतींना घट्ट करते.
| गुण (संस्कृत/मराठी) | स्वरूप | शरीरावर होणारा परिणाम | |
|---|---|---|---|
| रस (चव) | कषाय (Astringent) | जखमा भरण्यास मदत करते, रक्तस्त्राव थांबवते आणि पोट बांधते. | |
| गुण (भौतिक गुण) | लघु, रूक्ष (हलके, कोरडे) | शरीरातील ओलावा कमी करते आणि पचनाची गती वाढवते. | |
| वीर्य (शक्ती) | उष्ण (उबदार) | पोटातील थंडी आणि वायू कमी करते, पण जास्त सेवन केल्यास पित्त वाढू शकते. | |
| विपाक (पचनानंतर) | कटू (तिखट) | ऊतींचे शोषण करते आणि विषारी घटक बाहेर काढते. | |
| प्रभाव | त्रिदोष नाशक | मुख्यत्वे कफ आणि पित्त शांत करते, पण वातकारक असू शकते. |
दाडिमाची साल कशी वापरावी?
घरात सहज उपलब्ध असलेल्या दाडिमाच्या सालीचा वापर तुम्ही चूर्ण किंवा काढ्याच्या रूपात करू शकता. जुलाब किंवा अतिसार असल्यास, सावलीत सुकवलेल्या सालीचे बारिक चूर्ण (अर्धा चमचा) कोमट पाण्यात किंवा दह्यात मिसळून घ्यावे. काहीजण यामध्ये थोडेसे मीठ आणि जिरे粉末 (पावडर) मिसळून 'छाच' बनवून पितात, ज्यामुळे लगेच आराम मिळतो.
जर तुम्हाला पोटात कृमी असतील किंवा पचनाची समस्या असेल, तर ५-१० ग्रॅम सुकलेली साल २०० मिली पाण्यात उकळून काढा तयार करावा. हा काढा दिवसातून दोनदा पिण्याने पोटातील जंतू मरतात आणि पोट साफ होते. लक्षात ठेवा, जास्त प्रमाणात सेवन केल्यास बद्धकोष्ठता होऊ शकते, त्यामुळे मोजके सेवन करावे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
दाडिमाची साल जुलाबासाठी कशी वापरावी?
जुलाब थांबवण्यासाठी दाडिमाच्या सुकलेल्या सालीचे अर्धे चमचेभर चूर्ण कोमट पाण्यात किंवा दह्यात मिसळून घ्यावे. यामध्ये चिमूटभर काळे मीठ मिसळल्यास गुणकारी परिणाम लवकर मिळतो.
दाडिमाच्या सालीचे सेवन कोणी करू नये?
ज्यांना तीव्र बद्धकोष्ठता (पोट न जाणे) आहे किंवा पित्त प्रकृतीचे लोक आहेत, त्यांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय याचे सेवन करू नये. जास्त प्रमाणात सेवन केल्यास पोट कोरडे पडू शकते.
दाडिमाची साल कुठे मिळते?
दाडिमाची साल घरच्या घरी दाडिमाचे फळ खाल्ल्यानंतर सावलीत वाळवून तयार करता येते. तसेच ही सुकलेली साल किंवा चूर्ण आयुर्वेदिक औषधांच्या दुकानांमध्ये सहज उपलब्ध असते.
संबंधित लेख
नारळ: वात आणि पित्त शांत करण्यासाठी आणि शरीराला थंडावा देण्यासाठी
नारळ हे आयुर्वेदिक औषध आहे जे वात आणि पित्त दोष शांत करते. चरक संहितेनुसार, हे शरीराला थंडावा देते, ऊर्जा वाढवते आणि कोरड्या त्वचेसाठी उत्तम आहे.
3 मिनिटे वाचन
अमृतप्रश घृत: शरीराला नवचैतन्य आणि मानसिक स्पष्टता मिळवून देणारे आयुर्वेदिक घी
अमृतप्रश घृत हे केवळ घी नसून ते शरीरातील ऊतींना पोषण देणारे आणि वात-पित्त दोष शांत करणारे एक शक्तिशाली औषध आहे. चरक संहितेनुसार, हे औषधीय शक्ती थेट पेशींपर्यंत पोहोचवणारे 'वाहन' म्हणून काम करते.
3 मिनिटे वाचन
बिल्व फळाचे पचन लाभ: आयुर्वेदिक वापर, खुराक आणि गुणधर्म
बिल्व फळ हे आयुर्वेदातील 'फल राज' आहे, जे केवळ अतिसार थांबवत नाही तर आतड्यांच्या भिंतीचे पोषण करून पचनसंस्थेला पुन्हा सक्रिय करते. कच्चे फळ अतिसारासाठी आणि पिकलेले फळ कब्जसाठी उपयुक्त आहे.
3 मिनिटे वाचन
तेजपत्ता: पाचन शक्ती वाढवण्यासाठी आणि श्वासनलिका साफ करण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
तेजपत्ता हा केवळ मसाला नसून आयुर्वेदमध्ये पाचन अग्नी वाढवण्यासाठी आणि कफ साफ करण्यासाठी वापरला जाणारा शक्तिशाली औषधी पदार्थ आहे. चरक संहितेनुसार, हा वात आणि कफ दोष कमी करण्यासाठी उत्तम आहे, परंतु पित्त प्रकृती असलेल्यांनी याचा वापर मर्यादित ठेवावा.
3 मिनिटे वाचन
लाक्षचे फायदे: तुटलेल्या हाडांना जोडणे आणि त्वचेची काळजी घेण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
लाक्ष हे आयुर्वेदिक औषध आहे जे तुटलेल्या हाडांना जोडण्यासाठी आणि रक्त शुद्ध करण्यासाठी प्रसिद्ध आहे. चरक संहितेनुसार, हे 'अस्थिसंधानक' म्हणून ओळखले जाते आणि त्वचेच्या जखमा बऱ्या करण्यासाठीही अत्यंत प्रभावी आहे.
3 मिनिटे वाचन
गोक्षुरादि गुग्गुलू: किडनी स्टोन आणि मूत्रपथ संक्रमणासाठी आयुर्वेदिक उपाय
गोक्षुरादि गुग्गुलू हे आयुर्वेदातील एक प्रभावी औषध आहे, जे किडनीतील छोटे दगड विरघळवते आणि मूत्रमार्गातील जळजळ कमी करते. चरक संहितेनुसार, हे औषध 'अश्मरी' (पथरी) आणि 'मुत्रकृच्छ्र'वर अत्यंत प्रभावी आहे.
3 मिनिटे वाचन
संदर्भ आणि स्रोत
हा लेख चरक संहिता, सुश्रुत संहिता आणि अष्टांग हृदय यांसारख्या शास्त्रीय आयुर्वेदिक ग्रंथांच्या तत्त्वांवर आधारित आहे. विशिष्ट आरोग्य समस्यांसाठी पात्र आयुर्वेदिक वैद्यांचा सल्ला घ्या.
- • Charaka Samhita (चरक संहिता)
- • Sushruta Samhita (सुश्रुत संहिता)
- • Ashtanga Hridaya (अष्टांग हृदय)
या लेखात काही चूक आढळली? आम्हाला कळवा