चांगेरी घृत: पचनाचे विकार, ऍसिडिटी आणि भूक न लागणे यावरील घरगुती उपाय
तज्ञ पुनरावलोकित
AyurvedicUpchar संपादकीय टीमद्वारे पुनरावलोकित
चांगेरी घृत म्हणजे काय आणि ते कशासाठी वापरतात?
चांगेरी घृत हे प्रामुख्याने आम्लपित्त, पचनाचे विकार (जसे की IBS), पोटातील फुगवटा आणि भूक न लागणे यांसारख्या समस्यांवर गुणकारी असेलेले औषधी तूप आहे.
आपल्या घरातील स्वयंपाकघरात वापरल्या जाणाऱ्या 'आंबट चिंचा' (Oxalis corniculata) या वेलीपासून हे घृत बनवले जाते. आयुर्वेदात याला 'उष्ण वीर्य' मानले आहे, म्हणजेच हे पचनशक्तीला चालना देते. याचा मुख्य स्वभाव 'आम्ल' (आंबट) आणि 'कषाय' (तोट) असा आहे. चरक संहितेतही याच्या गुणधर्मांचा उल्लेख आला आहे. हे घृत प्रामुख्याने वात आणि कफ दोषाचे संतुलन करते, परंतु पित्त प्रकृतीच्या लोकांनी हे सेवन करताना डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक असते, कारण जास्त प्रमाणात सेवन केल्यास शरीरात उष्णता वाढू शकते.
चांगेरी घृताचा आंबट रस भूक वाढवण्यासाठी आणि पचनाला चालना देण्यासाठी (दीपन) उपयुक्त आहे, तर तोट (कषाय) रस जखमा भरण्यासाठी आणि अतिसार थांबवण्यासाठी (ग्राही) कामी येतो. आयुर्वेदाच्या मते, फक्त चव घेणे महत्त्वाचे नाही, तर ती चव शरीराच्या ऊतींवर आणि दोषांवर कसा परिणाम करते हे जाणून घेणे गरजेचे आहे.
चांगेरी घृत कोणत्या आजारांसाठी गुणकारी आहे?
जर तुम्हाला वारंवार ऍसिडिटी, पोटात गॅस किंवा बद्धकोष्ठतेचा त्रास होत असेल, तर चांगेरी घृत एक प्रभावी उपाय ठरू शकते. हे फक्त पचन सुधारत नाही तर पोटातील जखमा (अल्सर) भरून काढण्यासही मदत करते.
चांगेरी घृतचे आयुर्वेदिक गुणधर्म (द्रव्यगुण)
कोणत्याही वनस्पती किंवा औषधाचा योग्य वापर करण्यासाठी त्याचे मूळ गुणधर्म समजून घेणे गरजेचे आहे. खालील सारणीमध्ये चांगेरी घृताचे मुख्य गुण दिले आहेत:
| गुण (संस्कृत) | स्वरूप | शरीरावर होणारा परिणाम |
|---|---|---|
| रस (चव) | आम्ल (आंबट), कषाय (तोट) | भूक वाढवते, पचनाला चालना देते, अतिसार थांबवते आणि जखमा भरते. |
| गुण (विशेषता) | लघु (हलका), स्निग्ध (तेलकट) | शरीराला हलकेपणा देते आणि कोरडेपणा दूर करते. |
| वीर्य (ऊर्जा) | उष्ण (गरम) | थंडी आणि कफाने होणारे विकार कमी करते. |
| विपाक (पचनानंतर) | आम्ल | शरीरात पोषक द्रव्ये शोषून घेण्याची क्षमता वाढवते. |
| दोष कर्म | वात-कफ शामक | वात आणि कफ दोषाचे संतुलन करते; पित्त वाढवू शकते. |
महत्त्वाचे सूत्र: चांगेरी घृत हे 'दीपन' (भूक वाढवणारे) आणि 'ग्राही' (अतिसार रोखणारे) म्हणून ओळखले जाते.
चांगेरी घृत सेवन करण्याची योग्य पद्धत आणि डोस
चांगेरी घृत कसे सेवन करावे हे तुमच्या आजारावर आणि शरीर प्रकृतीवर अवलंबून असते. साधारणपणे, सकाळी नात्यापोटी किंवा जेवणापूर्वी कोमट पाण्यासोबत ३ ते ५ मिली (अंदाजे अर्धा ते एक चमचा) घृत घेणे फायदेशीर ठरते.
जर तुम्हाला पचनाचे विकार किंवा भूक न लागण्याचा त्रास असेल, तर हे घृत कोमट पाण्यासोबत घ्या. मात्र, जर तुम्हाला अतिसार किंवा जुलाब होत असतील, तर ते थोड्याशा तांदळाच्या पेयासोबत किंवा कोमट दूधाने घेणे अधिक गुणकारी ठरते. लहान मुलांसाठी आणि वृद्धांसाठी डोस नेहमी कमी असावा आणि तो आयुर्वेदिक वैद्यकीय सल्ल्यानुसारच असावा.
चांगेरी घृत घेताना घ्यायची काळजी
हे घृत उष्ण वीर्याचे असल्याने, ज्यांना शरीरात उष्णता जास्त आहे, तोंडाला पूय येणे, किंवा तीव्र ऍसिडिटी (आम्लपित्त) चा त्रास आहे, अशांनी हे सेवन टाळावे किंवा डॉक्टरांच्या देखरेखीखाली घ्यावे. गरोदर महिलांनी आणि स्तनदा मातांनी वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय याचा वापर करू नये.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
चांगेरी घृत मराठीत काय म्हणतात आणि ते कशापासून बनते?
चांगेरी घृत हे 'आंबट चिंचा' (Oxalis corniculata) या वनस्पतीपासून बनवलेले औषधी तूप आहे. याला मराठीत 'आंबट चिंचेचे तूप' असेही म्हणतात.
चांगेरी घृत कसे आणि किती प्रमाणात घ्यावे?
साधारणपणे दररोज ३ ते ५ मिली (अर्धा चमचा) चांगेरी घृत कोमट पाण्यासोबत सकाळी घेणे योग्य असते. अतिसार असल्यास ते तांदळाच्या पेयासोबत घेता येते.
चांगेरी घृत कोणत्या आजारांसाठी वापरतात?
हे प्रामुख्याने भूक न लागणे, पचनाचे विकार (IBS), पोटातील गॅस, आणि जुलाब किंवा अतिसार यांसाठी वापरले जाते.
चांगेरी घृत घेताना कोणती काळजी घ्यावी?
हे घृत उष्ण असल्याने ज्यांना शरीरात उष्णता किंवा तीव्र आम्लपित्त (ॲसिडिटी) चा त्रास आहे, त्यांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय हे सेवू नये.
संबंधित लेख
ट्वक (दालचीनी): सर्दी, सूजन आणि मेटाबॉलिझम वाढवण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
ट्वक (दालचीनी) ही आयुर्वेदातील एक प्रभावी मसाला आहे, जी सर्दी, सूजन आणि कफ कमी करते. चरक संहितेनुसार, ही कफ आणि वात दोष शांत करते, परंतु पित्त प्रकृतीच्या लोकांनी याचे सेवन मर्यादित ठेवणे आवश्यक आहे.
2 मिनिटे वाचन
चोपचीनी (Grewia asiatica): जोड्यांच्या वेदना आणि त्वचेसाठी आयुर्वेदिक उपाय
चोपचीनी ही आयुर्वेदातील एक दुर्मिळ वनस्पती आहे, जी जोड्यांच्या वेदना आणि त्वचेच्या समस्यांवर दुहेरी उपाय करते. चरक संहितेनुसार, तिचे उष्ण वीर्य आणि रूक्ष गुण कफ आणि वात दोषांवर प्रभावी ठरतात.
2 मिनिटे वाचन
महामंजिष्ठादि चूर्ण: रक्तशुद्धी आणि त्वचेसाठी आयुर्वेदाचे प्राचीन उपाय
महामंजिष्ठादि हे रक्तशुद्धीसाठी आणि पित्त शांत करण्यासाठी वापरले जाणारे १२ जड्या-बुड्यांचे प्राचीन आयुर्वेदिक योग आहे. चरक संहितेमध्ये नमूद केलेले हे औषध मंजिष्ठाच्या मदतीने त्वचेवरील डाग, मुहांस आणि एक्झिमा यांसारख्या समस्यांवर प्रभावी ठरते.
3 मिनिटे वाचन
कुमुद (जलकमळ): पित्त दोष कमी करण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय आणि फायदे
कुमुद (जलकमळ) हे पित्त दोष कमी करण्यासाठी एक प्रभावी आयुर्वेदिक वनस्पती आहे. भावप्रकाश निघंटूनुसार, याचा वापर केवळ ४८ तासांत त्वचेची जळजळ आणि शरीरातील अतिताप कमी करण्यासाठी केला जातो.
2 मिनिटे वाचन
कऱंज (Karanja): कफ दोष, त्वचारोग आणि वजन कमी करण्यासाठी घरगुती उपाय
कऱंज (Karanja) हे कफ दोष, त्वचारोग आणि वजन कमी करण्यासाठी एक प्राचीन आयुर्वेदिक औषध आहे. चरक संहितेत याला 'चरकला' म्हणून ओळखले गेले असून, याच्या कडूपणात रक्त शुद्ध करण्याची आणि ऊतींमधील विष काढून टाकण्याची शक्ती आहे.
2 मिनिटे वाचन
तेजपत्ता (तमालपत्र): कफ आणि वात कमी करण्यासाठी आणि पचन सुधारण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
तेजपत्ता (तमालपत्र) हे केवळ मसाला नसून कफ आणि वात दोष कमी करण्यासाठी एक शक्तिशाली आयुर्वेदिक औषध आहे. अष्टांग हृदयानुसार, कोमल दूधासोबत याचे सेवन केल्यास शरीरातील विषारी घटक सहज बाहेर पडतात.
2 मिनिटे वाचन
संदर्भ आणि स्रोत
हा लेख चरक संहिता, सुश्रुत संहिता आणि अष्टांग हृदय यांसारख्या शास्त्रीय आयुर्वेदिक ग्रंथांच्या तत्त्वांवर आधारित आहे. विशिष्ट आरोग्य समस्यांसाठी पात्र आयुर्वेदिक वैद्यांचा सल्ला घ्या.
- • Charaka Samhita (चरक संहिता)
- • Sushruta Samhita (सुश्रुत संहिता)
- • Ashtanga Hridaya (अष्टांग हृदय)
या लेखात काही चूक आढळली? आम्हाला कळवा