बिल्वदी लेह: जुलाब आणि पचनाचे आयुर्वेदिक औषध

बिल्वदी लेह म्हणजे काय?

बिल्वदी लेह हे प्रामुख्याने जुलाब, उलट्या आणि भूक न लागणे यांसारख्या पचनाच्या समस्यांवर घरगुती उपाय म्हणून वापरले जाणारे, बेल किंवा कवठ या फळापासून बनवलेले एक गोड-आंबट पदार्थ आहे. हे फक्त अन्न नाही तर एक प्रभावी औषधी पेस्ट आहे जी पोटातील विकार दूर करते.

आपल्याकडे बेलाला 'कवठ' म्हणतात आणि त्यापासून बनवलेला हा लेह उष्ण वीर्याचा (शरीराला ऊब देणारा) असतो. याला कषाय (तोंडाला चिकटणारा कसटपणा) आणि तिक्त (कडू) असे दोन मुख्य चव आहेत. आयुर्वेदाच्या मते, हे पित्त दोष वाढवू शकते, पण कफ आणि वात दोष शांत करण्यासाठी हे उत्तम आहे. चरक संहितेत बिलाच्या फळाच्या पचनाच्या शक्तीचा (ग्रही गुण) उल्लेख आला आहे, जो जुलाब थांबवण्यासाठी महत्त्वाचा आहे.

बिल्वदी लेहमधील कषाय रसामुळे आतड्यातील पाणी शोषले जाते आणि जुलाब थांबतो, तर तिक्त रस रक्त शुद्ध करतो आणि विषारी घटक बाहेर काढतो. आयुर्वेदात चव ही फक्त जिभेची ओळख नाही, तर ती शरीरातील ऊतींवर विशिष्ट परिणाम करणारी शक्ती आहे.

बिल्वदी लेहचे आयुर्वेदिक गुणधर्म कोणते?

बिल्वदी लेह शरीरावर कसा परिणाम करतो हे समजून घेण्यासाठी त्याचे पाच मूलभूत गुण (द्रव्यगुण) समजून घेणे गरजेचे आहे. हे गुण ठरवतात की हे औषध तुमच्या शरीरासाठी योग्य आहे की नाही.

बिल्वदी लेह कोणत्या आजारांसाठी वापरावा?

जर तुम्हाला दीर्घकाळापासून जुलाब होत असतील किंवा पोट मोकळे होत नसेल, तर बिल्वदी लेह हा एक प्रभावी उपाय ठरू शकतो. हे औषध आतड्यांची गती नियंत्रित करते आणि पचनाची आग (अग्नी) वाढवते.

ग्रामीण भागात जुना कवठ वाळवून त्याची पूड करून आणि गुळाबरोबर शिजवून हा लेह बनवला जातो. यामुळे पोटातील मुरड्या आणि अन्न पचत न होण्याचा त्रास कमी होतो. भावप्रकाश निघंटूनुसार, कवठ हे 'संग्राही' (बांधकाम करणारे) आहे, म्हणजेच ते शरीरातील घटक एकत्र धरून ठेवते आणि ढिलेपणा आणत नाही.

बिल्वदी लेह कसा आणि किती खावा?

बिल्वदी लेह सहसा कोमट पाणी किंवा दूध याबरोबर घेतल्यास त्याचा परिणाम लवकर दिसून येतो. योग्य प्रमाणात सेवन केल्यास याचे कोणतेही दुष्परिणाम होत नाहीत.

• चूर्ण स्वरूपात: अर्धा ते एक चमचा लेह कोमट पाण्याबरोबर घ्या.
• काढा: एका ग्लास पाण्यात एक चमचा लेह मिसळून उकळून घ्या.
• गोळ्या: दिवसातून १ ते २ गोळ्या (आयुर्वेदिक डॉक्टरांच्या सल्ल्याने).

सुरुवातीला कमी प्रमाणात सेवन करा आणि नंतर हळूहळू प्रमाण वाढवा. पित्त प्रकृतीच्या लोकांनी हे सेवन करताना सावध राहावे.