अशोक घृत: स्त्री रोगांवर गुणकारी आयुर्वेदिक उपाय आणि फायदे

अशोक घृत म्हणजे काय आणि त्याचे मुख्य फायदे काय?

अशोक घृत हे अशोकाच्या सालीपासून तयार केलेले औषधी तूप आहे, जे प्रामुख्याने स्त्री रोग, मासिक पाळीतील अनियमितता आणि अतिरक्तस्त्राव (Menorrhagia) यावर रामबाण उपाय म्हणून वापरले जाते. हे फक्त एक साधे तूप नाही, तर आयुर्वेदामध्ये याला 'योनिरोगहर' म्हणजे स्त्रीजननेंद्रियाचे रोग दूर करणारे औषध मानले गेले आहे.

आपल्या स्वयंपकघरातील तुपात जेव्हा अशोकाची साल आणि इतर मूळी-मसाले शिजवले जातात, तेव्हा त्याची 'शीत वीर्य' (थंड ताकद) आणि 'कषाय-तिक्त' (कसट आणि कडू) चव तयार होते. ही चव थेट रक्ताला सावरते आणि पित्त दोष शांत करते. चरक संहितेतही अशोकाला स्त्रियांच्या आरोग्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले आहे.

अशोक घृताचा प्रभाव हा त्याच्या चवीवर अवलंबून असतो. त्यातील कषाय (कसट) चव रक्तस्त्राव थांबवते आणि जखमा भरण्यास मदत करते, तर तिक्त (कडू) चव रक्त शुद्ध करते आणि शरीरातील विषारी पदार्थ बाहेर काढते. आयुर्वेदाच्या दृष्टीने चव ही फक्त जीभेवरची गोष्ट नसून ती ऊतींना मिळणारी विशिष्ट औषधी क्रिया आहे.

अशोक घृताचे आयुर्वेदिक गुणधर्म (द्रव्यगुण)

कोणत्याही वनस्पतीचा किंवा औषधाचा परिणाम कसा होतो, हे ओळखण्यासाठी आयुर्वेदात पाच मूलभूत गोष्टी पाहिल्या जातात. अशोक घृत घेण्यापूर्वी हे गुणधर्म समजून घेतल्यास त्याचा योग्य आणि सुरक्षित वापर करता येतो:

अशोक घृत कोणत्या आजारांसाठी वापरतात?

अशोक घृत हे प्रामुख्याने मासिक पाळीचे विकार, पांढरा स्राव (Leucorrhoea), आणि प्रसूतीनंतरचे रक्तस्त्राव रोखण्यासाठी दिले जाते. जेव्हा शरीरात उष्णतेमुळे रक्त वाढते किंवा अनियमितपणे बाहेर पडते, तेव्हा हे घृत रक्तवाहिन्यांना आकुंचन पावू देऊन रक्तस्त्राव नियंत्रित करते. हे 'रक्तस्तंभक' (रक्त थांबवणारे) म्हणून ओळखले जाते.

केवळ स्त्री रोगातच नाही, तर मूळव्याध (Bleeding Piles) किंवा नाकातून रक्त येणे अशा इतर रक्तस्त्रावाच्या समस्यांमध्येही याचा वापर होतो. घृताच्या स्निग्ध गुणामुळे पोटात जळजळ होत नाही आणि औषध सहज शोषले जाते.

अशोक घृत कसे सेवन करावे?

सामान्यतः ३ ते ६ ग्रॅम (अंदाजे अर्धे ते एक चमचे) अशोक घृत कोसळत्या दुधात किंवा गुनगुण्यात पाण्यात मिसळून घेतले जाते. हे सकाळी किंवा संध्याकाळी जेवणापूर्वी घेणे अधिक प्रभावी ठरते. पचनाची शक्ती कमी असल्यास डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच याचा वापर करावा, कारण हे पचवण्यास जड (गुरु) असते.

बाजारात मिळणारे तयार घृत आणि घरी बनवलेले घृत यात फरक असू शकतो. घरी बनवताना शुद्ध गायीच्या तुपाचा आणि दर्जेदार अशोकाच्या सालीचा वापर करणे गरजेचे आहे. अयोग्य प्रमाणात सेवन केल्यास पचनाचे त्रास किंवा भूक मंदावणे अशा समस्या उद्भवू शकतात.