अरविंदासव: मुलांची भूक वाढवणारी आणि रोगप्रतिकारक शक्ती देणारी आयुर्वेदिक औषधी

अरविंदासव म्हणजे काय आणि ते कशासाठी वापरतात?

अरविंदासव हे कमळाच्या मुळापासून (Aravinda/Lotus) बनवलेले एक शास्त्रीय आयुर्वेदिक पेय आहे, जे प्रामुख्याने लहान मुलांची भूक वाढवणे, पचनशक्ती सुधारणे आणि रोगप्रतिकारक शक्ती मजबूत करण्यासाठी वापरले जाते. हे फक्त एक साधे टॉनिक नाही, तर हे 'त्रिदोषहर' आहे, म्हणजेच हे वात, पित्त आणि कफ या तिन्ही दोषांना संतुलित करते.

आपल्याकडे घरात जेव्हा एखाद्याला पोट दुखते किंवा अन्न पचत नाही, तेव्हा आपण 'जिरं-धण्याची पूड' किंवा 'हिंग-आंबाडा' वापरतो; तसेच हे औषध मुलांच्या कोवळ्या पोटासाठी एक सुरक्षित आणि प्रभावी पर्याय आहे. चरक संहिता आणि भावप्रकाश निघंटू यांसारख्या जुन्या ग्रंथांमध्ये याला 'बल्य' (ताकद देणारे) आणि 'दीपन' (भूक वाढवणारे) म्हणून वर्णिले आहे.

या औषधीचा मुख्य गुण म्हणजे त्यातील 'मधुर' (गोड) आणि 'कषाय' (तुरट) चव. गोड चव शरीराला पोषण देते आणि मांसल वाढवते, तर तुरट चव जखमा भरण्यास आणि अतिरिक्त ओलावा शोषून घेण्यास मदत करते. म्हणूनच, अरविंदासव हे मुलांच्या वाढीसाठी आणि वारंवार येणाऱ्या आजारांपासून संरक्षणासाठी घरगुती उपाय म्हणून ओळखले जाते.

अरविंदासवचे आयुर्वेदिक गुणधर्म आणि शरीरावर परिणाम

कोणत्याही औषधाचा किंवा अन्नाचा परिणाम कसा होतो, हे ओळखण्यासाठी आयुर्वेदात त्याचे 'रस', 'गुण', 'वीर्य' आणि 'विपाक' पाहिले जातात. अरविंदासवचे हे गुणधर्म खालीलप्रमाणे आहेत:

अरविंदासवचे प्रमुख फायदे कोणते आहेत?

अरविंदासवचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे हे लहान मुलांमधील 'अरुचि' (भूक न लागणे) दूर करते. जेव्हा मुलं जेवण टाळतात किंवा दूध पचत नाही, अशा वेळी हे औषध पचनाच्या अग्नीला (Jatharagni) चेतना देते. याशिवाय, हे रक्ताची कमतरता (अ‍ॅनिमिया) दूर करण्यास आणि वारंवार होणाऱ्या ताप किंवा खोकल्यापासून बचाव करण्यास मदत करते. आयुर्वेदात याला 'रसायन' (कायाकल्प करणारे) मानले गेले आहे, जे मुलांच्या एकूण वाढीसाठी आवश्यक असलेल्या पोषक तत्त्वांची पूर्तते करते.

एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात ठेवावी की, अरविंदासव हे फक्त मुलांसाठीच नाही, तर प्रौढांसाठीही फायदेशीर आहे, विशेषतः ज्यांना पित्त दोषामुळे होणारे त्रास किंवा पोटाचे विकार असतात. हे औषध शरीरातील विषारी घटक बाहेर काढून रक्त शुद्ध करण्याचे काम करते.

अरविंदासव कसे आणि किती प्रमाणात घ्यावे?

अरविंदासव सहसा द्रव स्वरूपात (Syrup/Liquid) उपलब्ध असते. लहान मुलांना (५ ते १२ वयोगट) साधारणपणे ५ ते १० मिली (अंदाजे १ ते २ चमचे) इतके प्रमाण दिले जाते, तेही दुधाबरोबर किंवा कोमट पाण्याबरोबर. मोठ्या मुलांसाठी आणि प्रौढांसाठी हे प्रमाण १५ ते २० मिली पर्यंत असू शकते. हे नेहमी जेवल्यानंतर घेणे अधिक योग्य ठरते, जेणेकरून पचनास त्रास होणार नाही.

बाजारात हे तयार स्वरूपात मिळते, परंतु काही ठिकाणी याचे चूर्ण किंवा गोळ्या देखील मिळू शकतात. सुरुवातीला नेहमी कमी प्रमाणापासून सुरुवात करावी आणि नंतर हळूहळू प्रमाण वाढवावे. कोणत्याही आयुर्वेदिक औषधाप्रमाणे, हे देण्यापूर्वी आपल्या कुटुंबातील डॉक्टरांचा किंवा आयुर्वेदिक चिकित्सकांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे, कारण प्रत्येकाची शारीरिक रचना (प्रकृती) वेगळी असते.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)