अमृतप्रश घृत: वृद्धत्वाला थांबवणारे आणि शक्ती देणारे आयुर्वेदिक औषध
तज्ञ पुनरावलोकित
AyurvedicUpchar संपादकीय टीमद्वारे पुनरावलोकित
अमृतप्रश घृत म्हणजे काय आणि त्याचे मुख्य फायदे काय?
अमृतप्रश घृत (Amritaprasha Ghrita) हे शरीराला पोषण देणारे, वृद्धत्वाची प्रक्रिया मंद करणारे (Rasayana) आणि प्रजनन शक्ती वाढवणारे एक प्रभावी औषधी तूप आहे. हे मुख्यत्वे वात आणि पित्त दोष शांत करते, ज्यामुळे थकवा कमी होऊन शरीरात चैतन्य येते. आयुर्वेदात याला 'अमृत' (अमरत्व) प्रदान करणारे म्हटले आहे कारण हे ऊतींचे पोषण करते आणि मानसिक ताण कमी करते.
आपल्या स्वयंपकघरातील साध्या तुपेपेक्षा याची निर्मिती वेगळी असते. यात अनेक दुर्मिळ वनस्पतींचा समावेश असतो जे शरीरातील 'ओज' (Immunity/Vitality) वाढवतात. चरक संहितेत वर्णन केल्याप्रमाणे, नियमित सेवन केल्यास हे त्वचेची कात चमकदार करते आणि स्मरणशक्ती तीव्र करते.
अमृतप्रश घृतचे आयुर्वेदिक गुणधर्म (द्रव्यगुण)
कोणत्याही औषधाचा परिणाम कसा होतो हे ओळखण्यासाठी आयुर्वेदात त्याचे 'रस', 'गुण' आणि 'वीर्य' पाहिले जाते. अमृतप्रश घृत थंड (शीत) असल्याने उन्हाळ्यात किंवा शरीर तापले असेल तेव्हा हे अधिक गुणकारी ठरते. खालील सारणीमध्ये याचे तपशीलवार गुणधर्म दिले आहेत:
| गुण (संस्कृत) | स्वरूप | शरीरावर होणारा परिणाम |
|---|---|---|
| रस (स्वाद) | मधुर (गोड) | शरीराला पोषण देते, मांसपेशी आणि ऊतींची वाढ करते, मनाला स्थिरता देते. |
| गुण (भौतिक गुण) | गुरु, स्निग्ध | गुरु (जड) असल्याने पचन मंद असणाऱ्यांनी कमी प्रमाणात घ्यावे; स्निग्ध (तेलकट) असल्याने कोरडेपणा दूर करते. |
| वीर्य (शक्ती) | शीत (थंड) | शरीराची जळजळ कमी करते, रक्त शुद्ध करते आणि पित्त प्रकोप थांबवते. |
| विपाक (पचनांती) | मधुर | पचनक्रियेनंतरही गोड परिणाम देते, ज्यामुळे दीर्घकाळ ऊर्जा टिकून राहते. |
| <दोष प्रभाव | वात-पित्त शामक | वातामुळे होणारे दुखणे आणि पित्तामुळे होणारा त्राग कमी करते; कफ वाढू शकतो. |
अमृतप्रश घृत कोणत्या आजारांसाठी वापरतात?
अमृतप्रश घृतचा वापर प्रामुख्याने लैंगिक कमजोरी, वंध्यात्व, आणि लवकर म्हातारेपणा येणे यांसारख्या समस्यांवर केला जातो. हे फक्त शारीरिकच नाही तर मानसिक थकवा दूर करण्यासाठीही उपयुक्त आहे. जे लोक जास्त मानसिक ताण घेतात किंवा झोपेचा त्राग सहन करतात, त्यांच्यासाठी हे एक उत्तम टॉनिक आहे.
ग्रामीण भागातील काही वैद्य याचा वापर मूल होत नसलेल्या जोडप्यांना 'गर्भधारणा संस्कार' म्हणून देतात. तसेच, वृद्धांमध्ये स्मृतीभ्रम किंवा विसरपणा दिसून आल्यास, डॉक्टरांच्या सल्ल्याने याचा वापर केला जातो. हे औषध शरीरातील 'ओज' वाढवते, ज्यामुळे रोगप्रतिकारक शक्ती मजबूत होते.
अमृतप्रश घृत सेवन करण्याची योग्य पद्धत आणि मात्रा
अमृतप्रश घृत सहसा कोमट दुधासोबत किंवा कोमट पाण्यासोबत घेतले जाते. सकाळी नाश्त्यापूर्वी किंवा रात्री झोपण्यापूर्वी याचे सेवन केल्यास त्याचा परिणाम लवकर दिसून येतो. बाजारात हे तयार मिळते, परंतु त्याची पातळी आणि शुद्धता तपासणे आवश्यक आहे.
- मात्रा: साधारणपणे दिवसातून एकदा अर्धा ते एक चमचा (३ ते ६ ग्रॅम).
- अनुपान (सोबत घ्यायचे): कोमट दूध किंवा कोमट पाणी.
- कालावधी: परिणामासाठी किमान ४० दिवस सेवन करावे लागते.
महत्वाची टीप: जर तुमची पचनशक्ती कमकुवत असेल किंवा जीभेवर जाड थर जमत असेल, तर हे तूप घेण्यापूर्वी आयुर्वेदिक डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. जास्त प्रमाणात सेवन केल्यास पचनाचे बिघडू शकते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
अमृतप्रश घृत घेण्याचे मुख्य फायदे काय आहेत?
अमृतप्रश घृत हे शरीराला पोषण देते, लैंगिक शक्ती वाढवते आणि वृद्धत्वाची लक्षणे कमी करते. हे मानसिक ताण कमी करून झोप आणि स्मरणशक्ती सुधारण्यास मदत करते.
अमृतप्रश घृत कसे आणि कधी घ्यावे?
हे घृत सकाळी नाश्त्यापूर्वी किंवा रात्री झोपण्यापूर्वी कोमट दुधासोबत घ्यावे. सामान्यतः अर्धा ते एक चमचा (३-६ ग्रॅम) घेणे पुरेसे असते, परंतु डॉक्टरांचा सल्ला घेणे उत्तम.
अमृतप्रश घृत कोणत्या दोषांसाठी उपयोगी आहे?
हे घृत प्रामुख्याने वात आणि पित्त दोष शांत करण्यासाठी वापरले जाते. मात्र, ज्यांना कफ दोष जास्त आहे किंवा पचन मंद आहे, त्यांनी हे डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय घू नये.
गरोदर महिलांनी अमृतप्रश घृत घेऊ शकतात का?
गरोदर महिलांनी कोणतेही आयुर्वेदिक औषध घेण्यापूर्वी तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्या घेणे अत्यंत गरजेचे असते. स्वतःहून निर्णय घेऊ नये.
संबंधित लेख
चित्रकादि वटीचे फायदे: पाचन अग्नी जिवंत करा आणि अमा दूर करा
चित्रकादि वटी ही अशी आयुर्वेदिक औषध आहे जी केवळ पेटकाचे लक्षण कमी करत नाही, तर शरीरातील जमलेले 'अमा' (विष) विरघळवून पाचन अग्नीला पुन्हा जिवंत करते. ही औषधे चरक संहितेनुसार अग्नी मंद झाल्यावर शरीरातील वाहिन्या मोकळ्या करण्यासाठी उपयुक्त ठरतात.
3 मिनिटे वाचन
स्वल्प खदिरादि वटी: तोंडातील छाले, घशाची खरखरीत आणि मुखाची स्वच्छता
स्वल्प खदिरादि वटी ही तोंडातील छाले आणि घशाच्या खरखरीतसाठी एक नैसर्गिक उपाय आहे. ही गोली हळूहळू विरघळून 'कषाय' आणि 'तिक्त' चवेने जखमांना कोरडे करते आणि सूजन कमी करते.
3 मिनिटे वाचन
धतूरा बीज: अस्थमा आणि वातदोषासाठी आयुर्वेदिक उपाय
धतूरा बीज हे अस्थमा आणि वातदोषासाठी प्रभावी आयुर्वेदिक औषध आहे, परंतु ते अत्यंत विषारी असल्यामुळे फक्त प्रशिक्षित वैद्यकाने शुद्ध करून दिलेल्या खुराकीतच वापरावे. चुकीचा वापर घातक ठरू शकतो.
3 मिनिटे वाचन
भुर्ज (हिमालयीन बर्च): त्वचारोगांवर आणि कफ दोष कमी करण्यासाठी जुने उपाय
भुर्ज (हिमालयीन बर्च) ही आयुर्वेदातील एक महत्त्वाची वनस्पती आहे, जी त्वचेच्या जखमा बऱ्या करण्यासाठी आणि शरीरातील अतिरिक्त कफ कमी करण्यासाठी वापरली जाते. चरक संहितेनुसार, ही विषनाशक आणि जखमा बऱ्या करणारी एक प्राचीन औषधी वनस्पती आहे.
3 मिनिटे वाचन
श्वेत मूसलीचे फायदे: आयुर्वेदिक उपाय आणि शारीरिक ताकद वाढवणारे गुण
श्वेत मूसली ही आयुर्वेदिक जड आहे, जी शरीरातील थकवा दूर करते आणि लैंगिक शक्ती वाढवते. याला 'सफेद सोने' असे म्हटले जाते कारण ती शरीराला ऊर्जा देते आणि पित्त दोष कमी करते.
3 मिनिटे वाचन
अग्निकुमारीका (एलोवेरा): बवासीर आणि कफ कमी करण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
अग्निकुमारीका (एलोवेरा) ही बवासीर आणि कफ कमी करण्यासाठी आयुर्वेदातील एक प्रभावी वनस्पती आहे. सुश्रुत संहितेनुसार, ही वनस्पती आतड्यातील अडथळे दूर करते आणि पाचन शक्ती वाढवते, परंतु ती अतिउष्ण असल्याने सावधगिरीने वापरावी लागते.
3 मिनिटे वाचन
संदर्भ आणि स्रोत
हा लेख चरक संहिता, सुश्रुत संहिता आणि अष्टांग हृदय यांसारख्या शास्त्रीय आयुर्वेदिक ग्रंथांच्या तत्त्वांवर आधारित आहे. विशिष्ट आरोग्य समस्यांसाठी पात्र आयुर्वेदिक वैद्यांचा सल्ला घ्या.
- • Charaka Samhita (चरक संहिता)
- • Sushruta Samhita (सुश्रुत संहिता)
- • Ashtanga Hridaya (अष्टांग हृदय)
या लेखात काही चूक आढळली? आम्हाला कळवा