अजमोदा अर्क: पचन सुधारणे आणि पोटाचे दुखणे कमी करण्याचे आयुर्वेदिक औषध

अजमोदा अर्क म्हणजे नक्की काय?

अजमोदा अर्क हा अजमोदा (Celery seeds) या बियांपासून तयार केलेला शुद्ध पाण्याचा अर्क आहे, जो पचन सुधारण्यासाठी, पोटातील वायू बाहेर काढण्यासाठी आणि पोटाच्या ऐरवींवर (colic pain) तात्काळ उपाय म्हणून वापरला जातो.

आपल्या घरातल्या स्वयंपакघरात 'ओवा' म्हणून ओळखली जाणारी ही वनस्पती आयुर्वेदात 'अजमोदा' नावाने प्रसिद्ध आहे. हा अर्क शरीरात गेल्यावर उष्णता निर्माण करतो (उष्ण वीर्य), ज्यामुळे गोठलेले कफ आणि वात विरघळून बाहेर पडतात. चरक संहितेत अजमोदाला 'शूलघ्न' (पोटाचा तीव्र वेदना हरण करणारा) म्हटले आहे. याचा चव कडू आणि तिखट असल्याने हे पचनाची आग (जठराग्नी) पेटवते, पण पित्त प्रकृतीच्या लोकांनी याचा वापर सावधगीने करावा.

अजमोदा अर्काचा प्रभाव थेट त्याच्या चवीवर अवलंबून असतो. तिखट चव शरीरातील अडकलेले स्रोत मोकळे करते आणि कडू चव रक्तातील विषारी घटक बाहेर काढते. फक्त जीभेला चव लागणे एवढाच याचा उद्देश नाही, तर ही चव पोटात गेल्यावर ऊतींना (tissues) संदेश देते की आता पचनक्रिया वेगाने सुरू करा.

अजमोदा अर्कचे आयुर्वेदिक गुणधर्म काय आहेत?

कोणत्याही औषधाचा योग्य वापर करण्यासाठी त्याचे मूळ गुणधर्म समजून घेणे गरजेचे आहे. अजमोदा अर्क हे 'लघु' (हलके) आणि 'तीक्ष्ण' (तेजस्वी) असल्याने ते अन्न पचवण्यासाठी आणि शरीरातील मळ बाहेर काढण्यासाठी अत्यंत प्रभावी ठरते.

अजमोदा अर्कचे मुख्य फायदे कोणते?

अजमोदा अर्कचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची 'दीपन' आणि 'पाचन' क्षमता. जेवण झाल्यानंतर पोटात जडपणा येणे, छातीत जळजळ होणे किंवा ढेकर येत नसल्यासारखे वाटणे, या लक्षणांवर हा अर्क गुणकारी आहे. भावप्रकाश निघंटूनुसार, अजमोदा हे 'अग्निवर्धक' आहे, म्हणजेच ते पचनाची ताकद वाढवते.

हा अर्क फक्त पचनासाठीच नाही, तर श्वास घेण्यास त्रास होणे, खोकला किंवा छातीत कफ जमल्यामुळे होणारा त्रास कमी करण्यासाठीही वापरला जातो. सकाळी कोमट पाण्याबरोबर घेतलेला अजमोदा अर्क संधिवाताने होणारा दुखवा कमी करण्यासही मदत करतो.

अजमोदा अर्क कसा आणि किती घ्यावा?

सामान्यतः अजमोदा अर्क कोमट पाण्याबरोबर मिसळून घेतात. पचनाचा त्रास असल्यास जेवणानंतर १ ते २ चमचे अर्क कोमट पाण्यात मिसळून घ्यावा. जर तुम्हाला अर्क उपलब्ध नसेल, तर अजमोदा (ओवा) ची बिया भाजून त्यांची पूड करून ती देखील वापरता येते. सुरुवातीला अर्धा चमचा यापेक्षा कमी प्रमाणात घेऊन शरीराची प्रतिक्रिया तपासणे उत्तम.