अभयारिष्ट फायदे
आयुर्वेदिक वनस्पती
अभयारिष्ट फायदे: जुनाट कब्ज आणि बवासीर यासाठी नैसर्गिक उपाय
तज्ञ पुनरावलोकित
AyurvedicUpchar संपादकीय टीमद्वारे पुनरावलोकित
अभयारिष्ट म्हणजे काय आणि ते कसे काम करते?
अभयारिष्ट हे हरड (हरड) या मुख्य घटकावर आधारित एक पारंपारिक आयुर्वेदिक फर्मेंटेड औषध आहे. हे जुनाट कब्ज, बवासीर आणि इतर पचनसंस्थेच्या तक्रारींसाठी अत्यंत प्रभावी उपाय मानले जाते. हे केवळ एक साधे औषध नसून, जेव्हा औषधी वनस्पतींचे नैसर्गिकपणे किण्वन (fermentation) केले जाते, तेव्हा तयार होणारे एक विशेष द्रव्य आहे.
या किण्वन प्रक्रियेत थोडी प्रमाणात नैसर्गिक अल्कोहल तयार होते, जी औषधाचे शरीरात शोषण वेगाने करते. चरक संहितेत अभयारिष्टाला 'अनिलघ्न' म्हणजेच वातनाशक म्हणून वर्णन केले आहे. हे एक महत्त्वाचे तथ्य आहे की, अभयारिष्टामुळे आतड्यांच्या स्नायूंवर हलका उत्तेजक परिणाम होतो, ज्यामुळे मल मऊ होतो आणि कब्ज दूर होते. याचे पचनानंतरचे प्रभाव (विपाक) मधुर असतात, जे शरीराला पोषण देतात आणि वात दोषामुळे होणारा कोरडेपणा दूर करतात.
अभयारिष्टचे आयुर्वेदिक गुण काय आहेत?
अभयारिष्टचे आयुर्वेदिक गुण हे त्याच्या रासायनिक रचनेवर आणि किण्वन प्रक्रियेवर अवलंबून असतात, जे त्याला कच्च्या हरडापासून वेगळे करतात. हे औषध उष्ण वीर्य (गरम शक्ती) असलेले आहे, जे शरीरातील अग्नीला जागे करते आणि मंद पचन प्रक्रियेला गती देते.
खालील तक्त्यामध्ये अभयारिष्टचे प्रमुख आयुर्वेदिक गुण स्पष्ट केले आहेत:
| गुण (संस्कृत) | मराठी अर्थ आणि परिणाम |
|---|---|
| रस (Rasa) | कटु, तिक्त, कषाय (तितके, कडू आणि आस्तरण देणारे) |
| गुण (Guna) | लघु (हलके), रूक्ष (कोरडे) |
| वीर्य (Virya) | उष्ण (गरम स्वरूपाचे) |
| विपाक (Vipaka) | मधुर (पचनानंतर गोड होणे) |
| प्रभाव (Karma) | वातनाशक, विरेचक (मलमूत्रोत्सर्जक) |
अभयारिष्ट कसे वापरावे आणि कोणत्या काळजी घ्याव्यात?
अभयारिष्ट घेण्यासाठी सामान्यतः १५-३० मिली प्रमाणे, दुप्पट प्रमाणात पाणी मिसळून घेणे योग्य ठरते. हे सहसा जेवणानंतर किंवा पडद्याच्या वेळी घेतले जाते. स्मरण ठेवा, अभयारिष्ट हे केवळ कब्ज दूर करत नाही, तर बवासीर आणि पडद्याच्या त्रासातही आराम देते. गर्भवती महिला, लहान मुले आणि अल्कोहल टाळणाऱ्यांनी डॉक्टरांचा सल्ला घेऊनच हे औषध वापरावे. जास्त प्रमाणात सेवन केल्यास पोटात जळजळ होऊ शकते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
अभयारिष्ट आयुर्वेदमध्ये कशासाठी वापरले जाते?
अभयारिष्ट आयुर्वेदमध्ये प्रामुख्याने विरेचन (मलमूत्रोत्सर्जक) आणि दीपन (अग्नीदीपक) म्हणून वापरले जाते. हे प्रामुख्याने वात दोष शांत करण्यासाठी आणि कब्ज दूर करण्यासाठी प्रभावी आहे.
अभयारिष्ट कसे घ्यावे आणि त्याची खुराक काय आहे?
साधारणपणे १५-३० मिली अभयारिष्ट दुप्पट प्रमाणात पाण्यात मिसळून जेवणानंतर घेतले जाते. खुराक रोगाच्या तीव्रतेनुसार बदलू शकते, त्यामुळे आयुर्वेदिक डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच सेवन करावे.
अभयारिष्ट सेवनाचे दुष्परिणाम काय असू शकतात?
योग्य प्रमाणात घेतल्यास अभयारिष्ट सुरक्षित आहे, परंतु जास्त प्रमाणात सेवन केल्यास पोटात जळजळ किंवा मळमळ होऊ शकते. गर्भवती महिलांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय हे औषध घेऊ नये.
अभयारिष्ट आणि हरड यात काय फरक आहे?
हरड ही एक कच्ची औषधी वनस्पती आहे, तर अभयारिष्ट हे हरड आणि इतर वनस्पतींचे नैसर्गिक किण्वन करून तयार केलेले द्रव औषध आहे. किण्वनामुळे औषधाची शोषण क्षमता वाढते.
संबंधित लेख
ट्वक (दालचीनी): सर्दी, सूजन आणि मेटाबॉलिझम वाढवण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
ट्वक (दालचीनी) ही आयुर्वेदातील एक प्रभावी मसाला आहे, जी सर्दी, सूजन आणि कफ कमी करते. चरक संहितेनुसार, ही कफ आणि वात दोष शांत करते, परंतु पित्त प्रकृतीच्या लोकांनी याचे सेवन मर्यादित ठेवणे आवश्यक आहे.
2 मिनिटे वाचन
चोपचीनी (Grewia asiatica): जोड्यांच्या वेदना आणि त्वचेसाठी आयुर्वेदिक उपाय
चोपचीनी ही आयुर्वेदातील एक दुर्मिळ वनस्पती आहे, जी जोड्यांच्या वेदना आणि त्वचेच्या समस्यांवर दुहेरी उपाय करते. चरक संहितेनुसार, तिचे उष्ण वीर्य आणि रूक्ष गुण कफ आणि वात दोषांवर प्रभावी ठरतात.
2 मिनिटे वाचन
महामंजिष्ठादि चूर्ण: रक्तशुद्धी आणि त्वचेसाठी आयुर्वेदाचे प्राचीन उपाय
महामंजिष्ठादि हे रक्तशुद्धीसाठी आणि पित्त शांत करण्यासाठी वापरले जाणारे १२ जड्या-बुड्यांचे प्राचीन आयुर्वेदिक योग आहे. चरक संहितेमध्ये नमूद केलेले हे औषध मंजिष्ठाच्या मदतीने त्वचेवरील डाग, मुहांस आणि एक्झिमा यांसारख्या समस्यांवर प्रभावी ठरते.
3 मिनिटे वाचन
कुमुद (जलकमळ): पित्त दोष कमी करण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय आणि फायदे
कुमुद (जलकमळ) हे पित्त दोष कमी करण्यासाठी एक प्रभावी आयुर्वेदिक वनस्पती आहे. भावप्रकाश निघंटूनुसार, याचा वापर केवळ ४८ तासांत त्वचेची जळजळ आणि शरीरातील अतिताप कमी करण्यासाठी केला जातो.
2 मिनिटे वाचन
कऱंज (Karanja): कफ दोष, त्वचारोग आणि वजन कमी करण्यासाठी घरगुती उपाय
कऱंज (Karanja) हे कफ दोष, त्वचारोग आणि वजन कमी करण्यासाठी एक प्राचीन आयुर्वेदिक औषध आहे. चरक संहितेत याला 'चरकला' म्हणून ओळखले गेले असून, याच्या कडूपणात रक्त शुद्ध करण्याची आणि ऊतींमधील विष काढून टाकण्याची शक्ती आहे.
2 मिनिटे वाचन
तेजपत्ता (तमालपत्र): कफ आणि वात कमी करण्यासाठी आणि पचन सुधारण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
तेजपत्ता (तमालपत्र) हे केवळ मसाला नसून कफ आणि वात दोष कमी करण्यासाठी एक शक्तिशाली आयुर्वेदिक औषध आहे. अष्टांग हृदयानुसार, कोमल दूधासोबत याचे सेवन केल्यास शरीरातील विषारी घटक सहज बाहेर पडतात.
2 मिनिटे वाचन
संदर्भ आणि स्रोत
हा लेख चरक संहिता, सुश्रुत संहिता आणि अष्टांग हृदय यांसारख्या शास्त्रीय आयुर्वेदिक ग्रंथांच्या तत्त्वांवर आधारित आहे. विशिष्ट आरोग्य समस्यांसाठी पात्र आयुर्वेदिक वैद्यांचा सल्ला घ्या.
- • Charaka Samhita (चरक संहिता)
- • Sushruta Samhita (सुश्रुत संहिता)
- • Ashtanga Hridaya (अष्टांग हृदय)
या लेखात काही चूक आढळली? आम्हाला कळवा