अभयारिष्ट: बवासीर आणि बद्धकोष्ठतेवर आयुर्वेदिक उपाय आणि फायदे
तज्ञ पुनरावलोकित
AyurvedicUpchar संपादकीय टीमद्वारे पुनरावलोकित
अभयारिष्ट म्हणजे काय?
अभयारिष्ट हे हरड (हरीतकी) आणि इतर आयुर्वेदिक घटकांचे सातत्याने फरमेंट (किण्वित) केलेले द्रव रूप आहे. हे एक प्रभावी विरेचक (बद्धकोष्ठता दूर करणारे) आणि वात शामक औषध आहे, जे प्रामुख्याने बवासीर (पिल्स) आणि आतड्यांच्या विकारांसाठी वापरले जाते.
चरक संहितेत बद्धकोष्ठता आणि आमवात यांवर याचा उल्लेख आढळतो. अभयारिष्ट शरीरात उष्ण वीर्य (तापमान वाढवणारी शक्ती) निर्माण करते. याचा कषाय (कडू-तारस) आणि मधुर (गोड) रस असतो. हे वात दोषाचे नियमन करते, परंतु जास्त प्रमाणात घेतल्यास पित्त वाढू शकते. म्हणूनच डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच याचा वापर करणे आवश्यक आहे.
"अभयारिष्ट केवळ एक द्रव औषध नसून, ते वात दोषाचे संतुलन साधणारे आणि आतड्यांच्या हालचाली सुधारणारे एक शास्त्रशुद्ध उपाय आहे."
अभयारिष्टचे आयुर्वेदिक गुणधर्म (द्रव्यगुण) काय आहेत?
अभयारिष्टच्या घटकांचे शरीरावर कसे परिणाम होतात हे समजून घेण्यासाठी त्याचे आयुर्वेदिक वर्गीकरण पाहणे गरजेचे आहे. खालील कोष्टकात त्याचे मूलभूत गुणधर्म दिले आहेत:
| गुण (संस्कृत) | मान (मूल्य) | शरीरावर होणारा प्रभाव |
|---|---|---|
| रस (स्वाद) | कषाय, मधुर | कषाय रस घाव भरण्यास आणि रक्त थांबवण्यास मदत करतो. मधुर रस पौष्टिक असून मन शांत करतो. |
| गुण (भौतिक गुण) | लघु, तीक्ष्ण | लघु (हलके) असल्यामुळे ते शरीरात लवकर शोषले जाते. तीक्ष्ण (तीव्र) असल्याने ते आतड्यांमधील जमा झालेला कचरा बाहेर काढते. |
| वीर्य (शक्ती) | उष्ण | शरीरात उष्णता निर्माण करते, ज्यामुळे पाचन अग्नी जागृत होतो आणि बद्धकोष्ठता दूर होते. |
| वपक (विपक) | कटु | हे पचल्यावर कडू रस तयार होतो, जो मूत्राशय आणि मूत्रपिंडांसाठी उपयुक्त ठरतो. |
| दोष (प्रभाव) | वात-शामक, पित्त-वर्धक | हे मुख्यत्वे वात दोष कमी करते, परंतु जास्त प्रमाणात घेतल्यास पित्त वाढू शकते. |
अभयारिष्टचे मुख्य फायदे काय आहेत?
अभयारिष्टचा मुख्य उपयोग बद्धकोष्ठता आणि बवासीरच्या उपचारांसाठी केला जातो. हे औषध आतड्यांच्या स्नायूंना चालना देऊन मलविसर्जन सुलभ करते.
बवासीर (पिल्स) असलेल्या रुग्णांसाठी हे अत्यंत उपयुक्त आहे. यामुळे सूज कमी होते आणि रक्तस्त्राव थांबतो. भावप्रकाश निघंटूत याचा उल्लेख 'अभय' म्हणजे भीतीरहित (बवासीरच्या वेदनेपासून) असा केला आहे.
"चरक संहितेनुसार, अभयारिष्ट हे 'वर्चस्व' (मलविसर्जन) आणि 'दीपन' (पाचनशक्ती) दोन्हीसाठी एक प्रभावी औषध मानले जाते."
अभयारिष्ट कसे वापरावे?
हे औषध साधारणपणे रात्री झोपताना किंवा आहारानंतर घेतले जाते. याचे सेवन नेहमी कोमट पाण्यासोबत किंवा दूधासोबत करावे. मात्रेचा निर्णय रुग्णाच्या वयानुसार आणि रोगाच्या तीव्रतेनुसार आयुर्वेदिक डॉक्टर घेत असतात.
सामान्यतः १५ ते ३० मि.ली. मात्रा घेतली जाते. जर तुम्हाला पित्त दोष जास्त असेल, तर डॉक्टरांशी चर्चा करूनच हे औषध वापरावे, कारण याची उष्ण शक्ती पित्त वाढवू शकते.
लोकप्रिय प्रश्न (FAQ)
अभयारिष्ट बवासीरसाठी किती दिवस घ्यावे?
अभयारिष्ट बवासीर आणि बद्धकोष्ठतेसाठी सहसा ४ ते ८ आठवड्यांपर्यंत घेतले जाते. मात्र, हे पूर्णपणे रुग्णाच्या अवस्थेवर अवलंबून असते, त्यामुळे डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच कालावधी ठरवावा.
अभयारिष्ट घेताना कोणत्या गोष्टी टाळाव्यात?
अभयारिष्ट घेताना अतिशय कटू, तिखट किंवा पित्त वाढवणारे पदार्थ टाळावेत. तसेच, गर्भावस्थेत किंवा अतिसार असताना हे औषध घेऊ नये.
अभयारिष्टचे दुष्परिणाम होतात का?
योग्य मात्रेत घेतल्यास अभयारिष्ट सुरक्षित आहे. मात्र, जास्त प्रमाणात घेतल्यास पोटात जळजळ, उलट्या किंवा पित्त दोषाची लक्षणे दिसू शकतात.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
अभयारिष्ट बवासीरसाठी किती दिवस घ्यावे?
अभयारिष्ट बवासीर आणि बद्धकोष्ठतेसाठी सहसा ४ ते ८ आठवड्यांपर्यंत घेतले जाते. मात्र, हे पूर्णपणे रुग्णाच्या अवस्थेवर अवलंबून असते, त्यामुळे डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच कालावधी ठरवावा.
अभयारिष्ट घेताना कोणत्या गोष्टी टाळाव्यात?
अभयारिष्ट घेताना अतिशय कटू, तिखट किंवा पित्त वाढवणारे पदार्थ टाळावेत. तसेच, गर्भावस्थेत किंवा अतिसार असताना हे औषध घेऊ नये.
अभयारिष्टचे दुष्परिणाम होतात का?
योग्य मात्रेत घेतल्यास अभयारिष्ट सुरक्षित आहे. मात्र, जास्त प्रमाणात घेतल्यास पोटात जळजळ, उलट्या किंवा पित्त दोषाची लक्षणे दिसू शकतात.
अभयारिष्ट कोणाला घेऊ नये?
गर्भवती महिला, अतिसार असलेले रुग्ण आणि अत्यंत कमकुवत पित्त प्रकृती असलेल्यांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय अभयारिष्ट घेऊ नये.
संबंधित लेख
ट्वक (दालचीनी): सर्दी, सूजन आणि मेटाबॉलिझम वाढवण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
ट्वक (दालचीनी) ही आयुर्वेदातील एक प्रभावी मसाला आहे, जी सर्दी, सूजन आणि कफ कमी करते. चरक संहितेनुसार, ही कफ आणि वात दोष शांत करते, परंतु पित्त प्रकृतीच्या लोकांनी याचे सेवन मर्यादित ठेवणे आवश्यक आहे.
2 मिनिटे वाचन
चोपचीनी (Grewia asiatica): जोड्यांच्या वेदना आणि त्वचेसाठी आयुर्वेदिक उपाय
चोपचीनी ही आयुर्वेदातील एक दुर्मिळ वनस्पती आहे, जी जोड्यांच्या वेदना आणि त्वचेच्या समस्यांवर दुहेरी उपाय करते. चरक संहितेनुसार, तिचे उष्ण वीर्य आणि रूक्ष गुण कफ आणि वात दोषांवर प्रभावी ठरतात.
2 मिनिटे वाचन
महामंजिष्ठादि चूर्ण: रक्तशुद्धी आणि त्वचेसाठी आयुर्वेदाचे प्राचीन उपाय
महामंजिष्ठादि हे रक्तशुद्धीसाठी आणि पित्त शांत करण्यासाठी वापरले जाणारे १२ जड्या-बुड्यांचे प्राचीन आयुर्वेदिक योग आहे. चरक संहितेमध्ये नमूद केलेले हे औषध मंजिष्ठाच्या मदतीने त्वचेवरील डाग, मुहांस आणि एक्झिमा यांसारख्या समस्यांवर प्रभावी ठरते.
3 मिनिटे वाचन
कुमुद (जलकमळ): पित्त दोष कमी करण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय आणि फायदे
कुमुद (जलकमळ) हे पित्त दोष कमी करण्यासाठी एक प्रभावी आयुर्वेदिक वनस्पती आहे. भावप्रकाश निघंटूनुसार, याचा वापर केवळ ४८ तासांत त्वचेची जळजळ आणि शरीरातील अतिताप कमी करण्यासाठी केला जातो.
2 मिनिटे वाचन
कऱंज (Karanja): कफ दोष, त्वचारोग आणि वजन कमी करण्यासाठी घरगुती उपाय
कऱंज (Karanja) हे कफ दोष, त्वचारोग आणि वजन कमी करण्यासाठी एक प्राचीन आयुर्वेदिक औषध आहे. चरक संहितेत याला 'चरकला' म्हणून ओळखले गेले असून, याच्या कडूपणात रक्त शुद्ध करण्याची आणि ऊतींमधील विष काढून टाकण्याची शक्ती आहे.
2 मिनिटे वाचन
तेजपत्ता (तमालपत्र): कफ आणि वात कमी करण्यासाठी आणि पचन सुधारण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय
तेजपत्ता (तमालपत्र) हे केवळ मसाला नसून कफ आणि वात दोष कमी करण्यासाठी एक शक्तिशाली आयुर्वेदिक औषध आहे. अष्टांग हृदयानुसार, कोमल दूधासोबत याचे सेवन केल्यास शरीरातील विषारी घटक सहज बाहेर पडतात.
2 मिनिटे वाचन
संदर्भ आणि स्रोत
हा लेख चरक संहिता, सुश्रुत संहिता आणि अष्टांग हृदय यांसारख्या शास्त्रीय आयुर्वेदिक ग्रंथांच्या तत्त्वांवर आधारित आहे. विशिष्ट आरोग्य समस्यांसाठी पात्र आयुर्वेदिक वैद्यांचा सल्ला घ्या.
- • Charaka Samhita (चरक संहिता)
- • Sushruta Samhita (सुश्रुत संहिता)
- • Ashtanga Hridaya (अष्टांग हृदय)
या लेखात काही चूक आढळली? आम्हाला कळवा