શણ (સન હેમ્પ): રક્તસ્તંભન, પિત્ત શાંતિ અને ત્વચાના રોગો માટે ઐતિહાસિક ઉપયોગો

શણ (Sunn Hemp) એટલે શું? અને તે રક્તસ્રાવમાં કેવી રીતે મદદ કરે છે?

શણ, જેનું વૈજ્ઞાનિક નામ Crotalaria juncea છે અને સામાન્ય ભાષામાં તેને સન હેમ્પ કહેવાય છે, આયુર્વેદમાં રક્તસ્રાવ રોકવા અને ઘા ભરવા માટે વપરાતું એક પ્રાચીન ઔષધ છે. તેની પ્રબળ કઢાઈ (આસ્ટ્રિજન્ટ) ગુણધર્મોને કારણે, તે શરીરમાં પિત્ત વધવાથી થતા તાપ અને દાદર જેવી સમસ્યાઓમાં ખૂબ જ ઉપયોગી છે.

આધુનિક ઔષધોથી વિપરીત, શણનો સ્વાદ સૂકો અને થોડો કડવો હોય છે, સ્પર્શમાં ખરબચડો લાગે છે અને તેને પીસતાં તેમાંથી પૃથ્વી જેવી સુગંધ આવે છે. ચરક સંહિતા (સુત્રસ્થાન) અને ભાવપ્રકાશ નિઘંટુ જેવા પ્રાચીન ગ્રંથોમાં તેને રક્તસ્તંભન (રક્ત રોકનાર) તરીકે સ્પષ્ટ વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યું છે. એક સામાન્ય નિયમ એ છે કે જો કોઈ ઘામાંથી લોહી વહેતું હોય અથવા પાણી જેવું પ્રવાહી બહાર નીકળતું હોય, તો શણની ઠંડક અને સૂકી શક્તિ તે પ્રવાહીને શોષી લે છે અને ઘાને બંધ કરે છે.

"શણ એક ઠંડક આપતું અને કઢાઈ ગુણ ધરાવતું ઔષધ છે જે કુદરતી રીતે રક્તસ્રાવ રોકે છે અને સાથે જ રક્તમાં પિત્તને કારણે થતું સોજો ઘટાડે છે."

શણ કયા દોષોને સંતુલિત કરે છે?

શણ મુખ્યત્વે પિત્ત અને કપ્હ દોષને શાંત કરે છે, પરંતુ જો તેનું સેવન વધુ પ્રમાણમાં અથવા ખોટી રીતે કરવામાં આવે તો તે વાત દોષને વધારી શકે છે. તેની મુખ્ય અસર તેના કષાય (કઢાઈ) રસ અને શીત (ઠંડક) વિરીયને કારણે હોય છે, જે સીધું જ પિત્તની ગરમી અને રક્તમાં થતા જળજળાટને રોકે છે.

વૈદ્યો સૂચવે છે કે શણનો ઉપયોગ કરતી વખતે વાત દોષવાળા લોકોએ સાવચેતી રાખવી જોઈએ. સામાન્ય રીતે, તેને ગરમ પાણી કે દૂધ સાથે લેવાને બદલે ઠંડા પાણી કે મધ સાથે લેવામાં આવે છે જેથી તેની ઠંડકની અસર વધુ રહે. આયુર્વેદમાં શણનું સેવન કરતા પહેલા વૈદ્યની સલાહ લેવી અત્યંત જરૂરી છે.

શણના આયુર્વેદિક ગુણધર્મો (રસ-ગુણ-વિર્ય-વિપાક)

શણનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો?

શણનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે તેના બીજ અને પાનના ચૂર્ણ (પાઉડર) અથવા કાડા (કોષ્ટ) રૂપે થાય છે. જ્યારે કોઈને અંદરથી રક્તસ્રાવ થતો હોય અથવા પિત્ત વધારે હોય ત્યારે તેને ગરમ પાણી કે દૂધ સાથે મિક્સ કરીને સેવન કરવામાં આવે છે. બાહ્ય ઉપયોગ માટે, શણના ચૂર્ણને ગુલાબના પાણી કે દહીં સાથે મિક્સ કરીને ઘા પર લગાડવાથી સોજો ઘટે છે અને ઘા ઝડપથી ભરે છે.

ચેતવણી: કોઈપણ ઔષધીય સેવન શરૂ કરતા પહેલા વૈદ્યની સલાહ લેવી જરૂરી છે. ખાસ કરીને ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન અથવા કોઈ ચોક્કસ બિમારી હોય ત્યારે શણનું સેવન ન કરવું જોઈએ.