સપ્તૃત લોહ: આંખોની રોશની અને વાળના સફેદી માટેનો આયુર્વેદિક ઉપાય

સપ્તૃત લોહ શું છે અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે?

સપ્તૃત લોહ (Saptamrit Lauh) એ લોહ (Iron) આધારિત આયુર્વેદિક ઔષધિ છે, જે મુખ્યત્વે દૃષ્ટિ સુધારવા અને વાળનું અકાળે સફેદ થવું અટકાવવા માટે વપરાય છે. આ ઔષધિ શરીરમાં પિત્ત દોષને શાંત કરીને આંખો અને વાળને પોષણ આપે છે.

આપણા રસોડામાં હળદર જેમ સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવાતી વસ્તુઓમાંથી બનેલી આ ઔષધિ શીત વીર્ય (ઠંડી તાસીર) ધરાવે છે. ચરક સંહિતા અને ભાવપ્રકાશ નિઘંટુ જેવા પ્રાચીન ગ્રંથોમાં સપ્તૃત લોહને 'ચક્ષુષ્ય' (આંખો માટે હિતકારી) અને 'કેશ્ય' (વાળ માટે હિતકારી) દ્રવ્ય તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે. જ્યારે આંખો થાકેલી લાગે કે વાળમાંથી કાળાશ ઓછી થતી જણાય, ત્યારે આ ગુણધર્મો શરીરને સંતુલિત કરવામાં મદદ કરે છે.

સપ્તૃત લોહનો સ્વાદ મધુર (મીઠો) અને તિક્ત (કડવો) હોય છે. મીઠો રસ શરીરને પોષણ આપે છે અને માનસિક થાક દૂર કરે છે, જ્યારે કડવો રસ લોહીને શુદ્ધ કરે છે અને આંખોમાંથી ગરમી દૂર કરે છે. આયુર્વેદ મુજબ, સ્વાદ એ ફક્ત જીભનો અનુભવ નથી, પણ તે ઊતકો પર સીધી અસર કરે છે.

સપ્તૃત લોહના આયુર્વેદિક ગુણધર્મો કયા છે?

દરેક આયુર્વેદિક ઔષધિ પાંચ મૂળભૂત ગુણો પર આધારિત હોય છે, જે નક્કી કરે છે કે તે આપણા શરીરમાં કેવી રીતે ક્રિયા કરશે. સપ્તૃત લોહનો ઉપયોગ કરતા પહેલા તેના ગુણધર્મો સમજવા ખૂબ જરૂરી છે:

સપ્તૃત લોહના મુખ્ય ફાયદા શું છે?

સપ્તૃત લોહનો સૌથી મહત્વનો ઉપયોગ આંખોની રોશની સુધારવા અને વાળના રંગ જાળવી રાખવા માટે થાય છે. જ્યારે શરીરમાં પિત્ત વધી જાય છે, ત્યારે આંખોમાંથી પાણી વળવું, ઝાંખું દેખાવું કે વાળનો રંગ ફિક્કો પડવો જેવી સમસ્યાઓ થાય છે. આ ઔષધિ તે મૂળ કારણ પર કામ કરે છે.

આધુનિક યુગમાં મોબાઈલ અને કોમ્પ્યુટરના વપરાશથી આંખો પર ખૂબ ભાર પડે છે. સપ્તૃત લોહમાં રહેલું લોહ અને અન્ય જડીબુટ્ટીઓ આંખના સ્નાયુઓને મજબૂત બનાવે છે. વળી, જે લોકોના વાળ 30-35 વર્ષની ઉંમરે સફેદ થવા લાગે છે, તેમના માટે આ એક સારો પોષક આહાર સાબિત થઈ શકે છે.

સપ્તૃત લોહનો ઉપયોગ અને માત્રા કેટલી હોવી જોઈએ?

સપ્તૃત લોહનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે ચૂર્ણ, ગોળી અથવા કાઢા સ્વરૂપે કરવામાં આવે છે. સાચી માત્રા અને અનુપાન (સાથે લેવાતી વસ્તુ) જાણવી જરૂરી છે જેથી સારા પરિણામ મળે અને કોઈ આડઅસર ન થાય.

સામાન્ય રીતે, 1 થી 3 ગ્રામ (અંદાજે અડધો ચમચો) ચૂર્ણ સવારે ખાલી પેટે અથવા રાત્રે સૂતી વખતે ગાયના દૂધ કે ગરમ પાણી સાથે લઈ શકાય છે. બજારમાં મળતી ગોળીઓ હોય તો દિવસમાં 1 થી 2 ગોળીઓ લેવાનું સૂચવવામાં આવે છે. શરૂઆતમાં નાની માત્રાથી શરૂઆત કરવી અને અનુભવી આયુર્વેદિક ચિકિત્સકની સલાહ લેવી હિતાવહ છે.

આ ઔષધિ લેતી વખતે તીખી, ખાટી અને તળેલી વસ્તુઓનું સેવન ઓછું કરવું જોઈએ. દૂધ સાથે લેવાથી તેની અસર વધુ સારી રીતે જોવા મળે છે, કારણ કે દૂધ પણ શીત વીર્ય ધરાવે છે અને આંખો માટે હિતકારી છે.