મસ્તુ (ચાસ) ના ફાયદા: પાચન સુધારે અને શરીરને હળવું કરે

મસ્તુ (ચાસ) શું છે અને તે શરીર માટે શા માટે ઉપયોગી છે?

મસ્તુ એટલે દૂધમાંથી દહીં બનાવતી વખતે બાકી રહેતો પાતળો પ્રવાહી. આયુર્વેદમાં આને પાચન તંત્રને સાફ કરવા અને શરીરને હળવું કરવા માટેનો સૌથી સરળ ઉપાય માનવામાં આવે છે. ચરક સંહિતામાં મસ્તુને 'સરળ પાચ્ય' અને 'ક્ષાર-શમક' તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે, જે શરીરના નળીયાંને સાફ કરીને રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે.

આયુર્વેદિક દ્રવ્યગુણશાસ્ત્ર મુજબ, મસ્તુનું વીર્ય ઉષ્ણ (ગરમ) હોય છે, પરંતુ તેનો રસ કષાય (કસાળો) અને અમ્લ (ખાટો) હોવાથી તે પિત્તને પણ સંતુલિત કરે છે જો યોગ્ય પ્રમાણમાં લેવાય. આ પ્રવાહી વાત અને કફ દોષને શાંત કરે છે, પરંતુ વધુ માત્રામાં લેવાથી પિત્ત વધી શકે છે.

મસ્તુ એક એવો દ્રવ્ય છે જે પાચનતંત્રને સાફ કરે છે અને શરીરમાંથી વિષાણુઓને બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે, જેને આયુર્વેદમાં 'રોચક' અને 'લેખન' ગુણ કહેવાય છે.

મસ્તુના આયુર્વેદિક ગુણધર્મો અને શરીર પર અસર

મસ્તુનું સ્વાદ અને ગુણધર્મો સીધા તમારા શરીરના દોષો પર અસર કરે છે. તેનો કષાય રસ ઘાવ ભરવામાં અને રક્ત શુદ્ધિમાં મદદ કરે છે, જ્યારે અમ્લ રસ ભૂખ વધારે છે અને પાચન એન્ઝાઇમોને સક્રિય કરે છે. આયુર્વેદમાં સ્વાદને માત્ર જીભનો અનુભવ નહીં, પરંતુ પદાર્થનું શરીર પર થતું ઔષધીય કાર્ય ગણવામાં આવે છે.

ચરક સંહિતા મુજબ, મસ્તુ 'અગ્નિ'ને વધારે છે અને 'શ્લેષ્મા' (કફ) ના સંચયને રોકે છે, જેથી તે ગ્રહણી અને પાચન તંત્રની સમસ્યાઓમાં અમૃત સમાન છે.

મસ્તુનો ઉપયોગ કરવાનો સાચો રીત શું છે?

મસ્તુનો ઉપયોગ રોજિંદા ખોરાકમાં ચાસ કે લસ્સી તરીકે કરી શકાય છે, પરંતુ તેને પાણીમાં ભેળવીને પીવાથી તેનું શુદ્ધિકરણ વધે છે. જો તમારે તેને ઔષધ તરીકે લેવું હોય, તો તેને થોડું મીઠું, જીરું અને હિંગ સાથે મિક્સ કરીને પીવું જોઈએ. આ મિશ્રણ ગેસ, અપચો અને પેટમાં બળતરાને તાત્કાલિક રાહત આપે છે.

મસ્તુ લેતી વખતે કયા કાળજી રાખવા જોઈએ?

જોકે મસ્તુ સારું છે, પણ તેને ગરમીમાં કે પિત્ત પ્રકોપ હોય ત્યારે વધુ માત્રામાં ન લેવું જોઈએ. જો તમારે પિત્ત વધી ગયું હોય, તો તેમાં ચાંદીના પાન કે ગુલાબ પાન ઉમેરીને પીવું વધુ સારું રહેશે. ભોજન પછી તરત મસ્તુ પીવાનું ટાળવું, કારણ કે તે પાચનને અવરોધી શકે છે.

મસ્તુ (ચાસ) વિશે સામાન્ય પ્રશ્નો

મસ્તુનો મુખ્ય ઉપયોગ આયુર્વેદમાં શું છે?

મસ્તુનો મુખ્ય ઉપયોગ પાચનતંત્રને સાફ કરવા અને વાત-કફ દોષને શાંત કરવા માટે થાય છે. તે ભૂખ વધારે છે અને શરીરમાંથી વિષાણુઓને બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે.

મસ્તુને કેવી રીતે લેવું જોઈએ?

મસ્તુને સીધું ચાસ કે લસ્સી તરીકે, અથવા મીઠું, જીરું અને હિંગ સાથે ભેળવીને પીવું જોઈએ. પાણીમાં ભેળવીને પીવાથી તેનું શુદ્ધિકરણ વધે છે અને પાચન સરળ થાય છે.

શું મસ્તુ પિત્ત વધારે છે?

હા, જો વધુ માત્રામાં લેવાય તો મસ્તુ પિત્ત વધારી શકે છે કારણ કે તેનું વીર્ય ઉષ્ણ હોય છે. પિત્ત પ્રકોપ હોય ત્યારે તેમાં ચાંદીના પાન અથવા ગુલાબ પાન ઉમેરીને પીવું વધુ સારું છે.

મસ્તુ અને લસ્સીમાં શું તફાવત છે?

મસ્તુ એ દહીંમાંથી મળતો પાતળો પ્રવાહી છે જ્યારે લસ્સીમાં દહીં અને પાણી મિક્સ કરીને સામાન્ય રીતે મીઠું કે ખાંડ ઉમેરવામાં આવે છે. મસ્તુમાં ફેટની માત્રા ઓછી હોવાથી તે પાચન માટે વધુ હળવું ગણાય છે.