માસ્તુ (છાછ) ના આયુર્વેદિક ફાયદા: પાચન, વજન અને સાંધાના દુખાવા માટે

માસ્તુ (છાછ) શું છે અને આયુર્વેદમાં તે શા માટે ખાસ છે?

માસ્તુ, જેને આપણે ઘરે ઘરે છાછ કે લસ્સી કહીએ છીએ, તે દહીંમાંથી મકખન કાઢ્યા બાદ બચતો હલકો અને સુપાચ્ય રસ છે. આયુર્વેદમાં માસ્તુ ફક્ત પીવાનું નથી, પરંતુ તે શરીરની નળીઓને સાફ કરતી અને પાચન અગ્નિને સળગાવતી એક શક્તિશાળી દવા છે.

ચરક સંહિતા અને ભાવપ્રકાશ નિઘંટુ જેવા પ્રાચીન ગ્રંથોમાં માસ્તુને વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે. આયુર્વેદ મુજબ, માસ્તુનો રસ કષાય (કસેલો) અને અમ્લ (ખાટો) હોય છે, પરંતુ તેની ઉષ્ણતા (ગરમી) વધારે હોય છે. તે મુખ્યત્વે વાત અને કફ દોષને શાંત કરે છે, પરંતુ જો તેને મસાલા વગર અથવા વધુ માત્રામાં પીવામાં આવે, તો પિત્ત વધી શકે છે.

એક પ્રાચીન નિયમ છે કે જે માસ્તુને 'દૂધનો વિરોધી' ગણે છે. જ્યારે દૂધ શરીરમાં કફ વધારે છે અને પચવામાં ભારે હોય છે, ત્યારે માસ્તુ પાચનને સુધારે છે અને કફ ઘટાડે છે. પરંપરાગત રીતે કહેવાય છે કે 'દૂધ રાત્રે પીવું જોઈએ, જ્યારે છાછ દિવસે પીવી જોઈએ.' આ સિદ્ધાંત આપણને ખોરાકનો સાચો સમય સમજાવે છે.

માસ્તુ (છાછ) ના આયુર્વેદિક ગુણો (દ્રવ્યગુણ) શું છે?

આયુર્વેદમાં દરેક ખોરાકના પાંચ મુખ્ય ગુણો હોય છે જે તેના શરીર પર થતા અસર નક્કી કરે છે. માસ્તુના આ ગુણો તેને તરત જ શરીરમાં શોષાતું અને પાચન માટે સરળ બનાવે છે. નીચે આપેલ કોષ્ટક તેના વિજ્ઞાન અને આયુર્વેદિક વિશ્લેષણ દર્શાવે છે:

માસ્તુ (છાછ) પાચન સમસ્યાઓમાં કેવી રીતે મદદ કરે છે?

માસ્તુ પાચન માટે શ્રેષ્ઠ દવા છે. તે ભારે ભોજન પછી લેવાથી પેટમાં ભારેપણું દૂર કરે છે અને અપચો ઓછો કરે છે. આયુર્વેદમાં માસ્તુને 'અગ્નિદીપક' કહેવાય છે, કારણ કે તે પાચન અગ્નિને વધારે છે.

જો તમને ગેસ, બળતરા અથવા પાચન સંબંધી સમસ્યાઓ હોય, તો મસાલા વાળું માસ્તુ પીવું ફાયદાકારક છે. તેમાં થોડો જીરું, લૂણ અને હળદર મિક્સ કરીને પીવાથી પાચન વધુ સારું થાય છે. ચરક સંહિતામાં ઉલ્લેખ છે કે માસ્તુ સ્થૂલતા (વજન વધારવું) અને કફ રોગોમાં ઉપયોગી છે.

માસ્તુ (છાછ) વજન ઘટાડવામાં કેટલું અસરકારક છે?

વજન ઘટાડવા માટે માસ્તુ એક સરસ ઉપાય છે. તેમાં કેલરી ઓછી હોય છે અને તે પાચન તંત્રને સક્રિય કરીને ચયાપચય (મેટાબોલિઝમ) વધારે છે. તે શરીરમાં જમા થયેલ ચરબીને પીગાળવામાં મદદ કરે છે.

દિવસમાં એકવાર મસાલા વાળું માસ્તુ પીવાથી પેટ ભરેલું લાગે છે અને વધુ ખાવાની ઈચ્છા ઓછી થાય છે. જો તમે વજન ઘટાડવા માંગતા હોવ, તો રાત્રે દૂધ પીવાને બદલે દિવસમાં માસ્તુ પીવું વધુ સારું છે.

માસ્તુ (છાછ) સાંધાના દુખાવામાં કેવી રીતે મદદ કરે છે?

સાંધાના દુખાવામાં પણ માસ્તુ ઉપયોગી છે. આયુર્વેદ મુજબ, વાત દોષ વધવાથી સાંધામાં દુખાવો થાય છે. માસ્તુ વાત દોષને શાંત કરે છે અને સાંધામાં થતા સોજો ઘટાડે છે.

જો તમારા સાંધામાં સોજો અથવા દુખાવો હોય, તો તેમાં થોડો હળદર અને મરચું મિક્સ કરીને પીવું જોઈએ. આ મિશ્રણ સાંધામાં જમા થયેલ કફ અને વાતને બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે.

માસ્તુ (છાછ) નો સાચો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો?

માસ્તુનો સાચો ઉપયોગ કરવા માટે કેટલાક નિયમોનું પાલન કરવું જરૂરી છે. તેને ક્યારેય પણ દૂધ સાથે મિક્સ કરવું જોઈએ નહીં, કારણ કે તે પાચન માટે હાનિકારક છે. તેને હંમેશા દિવસના સમયે પીવું જોઈએ, ખાસ કરીને બપોરના ભોજન પછી.

જો તમારે માસ્તુમાં મસાલા મૂકવા હોય, તો જીરું, હિંગ, લૂણ અને હળદર સારા છે. તેને ઠંડુ પીવું જોઈએ નહીં, પણ ગરમીમાં ઓછું ઠંડુ પીવું જોઈએ. જો તમારે પિત્ત વધારે હોય, તો તેમાં થોડું પાણી મિક્સ કરીને પીવું.

માસ્તુ (છાછ) નો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો?

માસ્તુને કાચું પીવું, મસાલા વાળું બનાવવું અથવા તેને રસોઈમાં વાપરવું શક્ય છે. દિવસમાં એકવાર માસ્તુ પીવાથી પાચન સુધરે છે અને શરીર હળવું રહે છે.