ધનવંતરમ તેલ: વાત દોષ, સાંધાનો દુખાવો અને પ્રસૂતિ પછીના ઉપયોગો

ધનવંતરમ તેલ શું છે?

ધનવંતરમ તેલ એ આયુર્વેદનું એક પ્રસિદ્ધ ઔષધીય તેલ છે, જે મુખ્યત્વે વાત દોષને શાંત કરવા, સાંધાના દુખાવામાં અને પ્રસૂતિ પહેલાં-પછીંના શરીરને મજબૂત કરવા માટે વપરાય છે.

આપણી ગુજરાતી રસોઈમાં જેમ મસાલાઓનો સ્વાદ વાનગીની અસર નક્કી કરે છે, તેમ આયુર્વેદમાં દરેક દવાનો 'રસ' (સ્વાદ) તેની અસરકારકતા નક્કી કરે છે. ધનવંતરમ તેલમાં કષાય (કસૈલો) અને મધુર (મીઠો) રસ પ્રબળ હોય છે. કષાય રસ શરીરમાંથી વધારાનું પાણી શોષી લઈને સોજો ઘટાડે છે, જ્યારે મધુર રસ ઊતકો (tissues) ને પોષણ આપે છે અને માનસિક તણાવ દૂર કરે છે. ચરક સંહિતા અને ભાવપ્રકાશ જેવા પ્રાચીન ગ્રંથોમાં આ તેલને 'વાતહર' અને 'બલ્ય' (તાકાત આપનાર) તરીકે વર્ણવ્યું છે.

ધનવંતરમ તેલ એ ૧૮ જેટલી જડીબુટ્ટીઓ અને ગાયના ઘી/તલના તેલના સંયોજનથી બનતું એક 'મહાતૈલ' છે, જે શરીરના દરેક પોલાણમાં પ્રવેશીને વાતને બહાર કાઢે છે.

ધનવંતરમ તેલના આયુર્વેદિક ગુણધર્મો

આ તેલ કેવી રીતે કામ કરે છે તે સમજવા માટે તેના પાંચ મૂળભૂત ગુણો જાણવા જરૂરી છે. આ ગુણો જણાવે છે કે આ તેલ શરીરમાં ગરમી કે ઠંડક કેવી રીતે લાવશે અને તેની અસર કેટલી ઊંડી હશે.

ધનવંતરમ તેલના મુખ્ય ફાયદા અને ઉપયોગ

ગુજરાતમાં ઘણીવાર વૃદ્ધાવસ્થામાં આવતા સાંધાના દુખાવા કે 'સંધિવા' માટે આ તેલનો ઉપયોગ થાય છે. આ તેલ માત્ર બહારથી લગાવવા માટે જ નહીં, પણ અંદરથી પણ લઈ શકાય છે (ડોક્ટરની સલાહ મુજબ).

૧. સાંધાનો દુખાવો અને સંધિવા

જો તમને ગોઠણ, કમર કે ગરદનમાં સવારના સમયે ખેંચાણ કે જકડાઈ જવાની તકલીફ હોય, તો ધનવંતરમ તેલ ગરમ કરીને માલિશ કરવાથી તરત રાહત મળે છે. તેની 'ઉષ્ણ વીર્ય' શક્તિ જામેલા વાતને પગાળી નાખે છે.

૨. પ્રસૂતિ પછીની સંભાળ (પોસ્ટ-નેટલ)

આપણી પરંપરામાં બાળકના જન્મ બાદ માતાના પેટ અને કમર પર ગરમ તેલની માલિશ કરવામાં આવે છે. ધનવંતરમ તેલ ગર્ભાશયને સામાન્ય સ્થિતિમાં લાવવા અને પ્રસૂતિ દરમિયાન થયેલી ક્ષતિની ભરપાઈ કરવા માટે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

૩. ચેતાતંત્ર અને લકવાના દર્દો

ચહેરાનો લકવો (ફેશિયલ પેરાલિસિસ) કે હાથ-પગમાં સુઈ જવાની તકલીફમાં, આ તેલ ચેતાઓને પોષણ આપે છે. આયુર્વેદિક ગ્રંથો મુજબ, તે 'મજ્જા' (નર્વ ટિશ્યૂ) ને મજબૂત કરે છે.

સંશોધન અને પ્રાચીન ગ્રંથો સૂચવે છે કે ધનવંતરમ તેલનું નિયમિત સેવન કે માલિશ હાડકાંની ઘનતા (bone density) જાળવવામાં અને ઓસ્ટિયોપોરોસિસ અટકાવવામાં સહાયક છે.

ઉપયોગ કરવાની રીત અને માત્રા

આ તેલનો ઉપયોગ તમારી તકલીફ મુજબ બદલાય છે. સામાન્ય રીતે બે રીતે ઉપયોગ થાય છે:

• બાહ્ય ઉપયોગ: ૧૦-૧૫ મિલી લીલી ચોળીમાં તેલ લઈ, હલકા ગરમ હાથે દુખતા ભાગ પર ૧૦-૧૫ મિનિટ માલિશ કરવી. ત્યારબાદ ગરમ પાણીથી સેક કરવો વધુ અસરકારક છે.
• આંતરિક ઉપયોગ: માત્ર વૈદ્યની સલાહથી જ લેવું. સામાન્ય રીતે ૩-૫ મિલી (અંદાજે ૧ ચમચી) ગુંગવા પાણી કે દૂધ સાથે, જમ્યા પછી લેવાય છે.

સાવચેતી અને આડઅસરો

આ તેલની અંદર 'ઉષ્ણ વીર્ય' (ગરમ તાસીર) હોય છે. જે લોકોને પિત્ત પ્રકૃતિ હોય, શરીરમાં ખૂબ ગરમી રહેતી હોય, તાવ આવ્યો હોય કે પાચન ખરાબ હોય, તેમણે આ તેલનો ઉપયોગ કરતી વખતે સાવધાની રાખવી જોઈએ. ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન આંતરિક સેવન વર્જિત છે.