દેવદારુ: સાંધાનો દુખાવો, ખાંસી અને ચામડીના રોગો માટે પ્રાચીન ઉપાય

દેવદારુ (Devadaru) એટલે શું?

દેવદારુ, જેનું વૈજ્ઞાનિક નામ Cedrus deodara છે, તે આયુર્વેદમાં સાંધાના દુખાવા, જૂની ખાંસી અને વાત-કફના દોષને કારણે થતા ચામડીના રોગો માટે વપરાતું એક મહત્વનું લાકડું છે. આ લાકડાને 'દેવતાઓનું લાકડું' પણ કહેવામાં આવે છે. તેની ખાસ વાસ કપૂર અને પૃથ્વી જેવી ગરમીનું મિશ્રણ છે, જે શરીરના અંદરના નળીયાઓમાં અટવાયેલી ગંદકી દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.

સાંધાના દુખાવામાં રાહત મેળવવા માટે દેવદારુ સિંથેટિક દવાઓ કરતાં અલગ કામ કરે છે. તે માત્ર દુખાવાને છુપાવતું નથી, પરંતુ પેશીઓને ગરમ કરે છે અને શરીરમાં જમા થયેલો ચિકણો વિષ (આમ) પીગાળી નાખે છે જેના કારણે શરીર કઠણ બને છે. ચરક સંહિતામાં આ લાકડાને હાડકાં અને ફેફસાંમાં થયેલા ઠંડાપણા અને ભારેપણા માટેનો મુખ્ય ઉપાય ગણાવ્યો છે. ગુજરાતના ઘણા ઘરોમાં હજુ પણ શિયાળાની સવારે બાળકોને શ્વાસનળીનો રોગ ન થાય તે માટે નાના ટુકડા દેવદારુ બાળવામાં આવે છે.

ગેરોથ (Quotable Fact): ચરક સંહિતા મુજબ, દેવદારુ એવા દર્દીઓ માટે શ્રેષ્ઠ છે જ્યાં શરીરમાં ઠંડક અને ભારેપણું હાડકાં કે ફેફસાંમાં જમા થઈ ગયું હોય.

દેવદારુના આયુર્વેદિક ગુણધર્મો શું છે?

દેવદારુના આયુર્વેદિક ગુણધર્મો તેને હલકું (લઘુ) અને ગરમી આપનારું (ઉષ્ણ) માને છે. તેનો સ્વાદ તીખો (તિક્ત) હોય છે, જે શરીરમાંથી અતિરિક્ત કફ અને ચરબીને કાઢવામાં મદદ કરે છે. આ ગુણધર્મો શરીરમાં પચન અને રક્ત શુદ્ધિને સુધારે છે અને ડિટોક્સિફિકેશન કરતાં નબળાઈ ઉભી થતી નથી.

આયુર્વેદમાં દરેક દવાના 5 મુખ્ય ગુણધર્મો હોય છે, જે જાણવાથી તમે સમજી શકો છો કે દેવદારુ શરીરમાં કેવી રીતે કામ કરશે:

દેવદારુનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો?

દેવદારુનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે ત્રણ રીતે થાય છે: પાઉડર (ચૂર્ણ), કાઢો (ક્વાથ) અને ધૂપ (ધૂના) તરીકે. સાંધાના દુખાવા માટે તેને નારિયેળના તેલમાં ઉકાળીને મસાજ કરવામાં આવે છે, જ્યારે ખાંસી માટે તેના કાઢાનું સેવન કરવામાં આવે છે. શ્વાસનળીના રોગો માટે તેના લાકડાને બાળીને ધૂપ કરવાથી રોગપ્રતિકારક શક્તિ મજબૂત થાય છે.

ગેરોથ (Quotable Fact): દેવદારુનો ઉપયોગ કરતી વખતે યાદ રાખો કે તે પિત્ત પ્રકૃતિના લોકોને ઓછા પ્રમાણમાં આપવું જોઈએ કારણ કે તે ગરમી આપે છે.

દેવદારુનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો જોઈએ?

દેવદારુનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે 1/2 થી 1 ચમચી પાઉડર તરીકે ગરમ પાણી અથવા દૂધ સાથે લેવામાં આવે છે. સાંધાના દુખાવા માટે તેને તેલમાં મસાજ કરવામાં આવે છે અને ખાંસી માટે તેના કાઢાનું સેવન કરવામાં આવે છે. ક્યારેક તેને ધૂપ તરીકે પણ બાળવામાં આવે છે.

દેવદારુના કોઈપણ સાઈડ ઇફેક્ટ્સ છે?

હા, જો પિત્ત પ્રકૃતિના લોકો વધુ પ્રમાણમાં દેવદારુ લે તો તેમાંથી ગરમી વધી શકે છે. ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન અથવા વધુ પડતી સંવેદનશીલતા હોય તો ડૉક્ટરની સલાહ વિના ઉપયોગ ન કરવો જોઈએ.

દેવદારુ શું સાંધાના દુખાવામાં મદદરૂપ થાય છે?

હા, દેવદારુ વાત દોષને શાંત કરીને સાંધાના દુખાવામાં રાહત આપે છે. તેના ગરમી આપનારા ગુણધર્મો સાંધામાં જમા થયેલું કફ અને તાણ દૂર કરે છે, જેના કારણે દુખાવો ઘટે છે.