દશમૂલારિષ્ટ: પ્રસૂતિ બાદની નબળાઈ અને વાત દોષ દૂર કરવાનો અસરકારક ઉપાય
નિષ્ણાત સમીક્ષિત
AyurvedicUpchar સંપાદકીય ટીમ દ્વારા સમીક્ષિત
દશમૂલારિષ્ટ શું છે?
દશમૂલારિષ્ટ એ દસ મૂળિયાં (દશમૂળ) ના કાઢામાંથી બનતું આથવેલું ટોનિક છે, જે મુખ્યત્વે પ્રસૂતિ બાદની નબળાઈ દૂર કરવા અને શરીરમાં વાત દોષને શાંત કરવા માટે વપરાય છે. આ એક પ્રવાહી સ્વરૂપની આયુર્વેદિક ઔષધિ છે જેને ઘરેલું પાકવિધિ જેવી જ રીતે તૈયાર કરવામાં આવે છે.
આયુર્વેદીય દ્રવ્યગુણ શાસ્ત્ર મુજબ, દશમૂલારિષ્ટની તાસીર ગરમ (ઉષ્ણ વીર્ય) હોય છે અને તેનો સ્વાદ કષાય (કડવો/કસેલો) અને મધુર (મીઠો) હોય છે. આ ઔષધિ મુખ્યત્વે વાત દોષને શાંત કરે છે, પરંતુ તેનું સેવન વધુ માત્રામાં કરવાથી પિત્ત દોષમાં વધારો થઈ શકે છે. ચરક સંહિતા અને ભાવપ્રકાશ નિઘંટુ જેવા પ્રાચીન ગ્રંથોમાં દશમૂલારિષ્ટને એક મહત્વપૂર્ણ ઔષધીય દ્રવ્ય તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે.
દશમૂલારિષ્ટનો કષાય સ્વાદ શોષક અને ઘાવ ભરવામાં મદદરૂપ છે, જ્યારે મધુર સ્વાદ પોષક અને ઊતક બનાવવામાં સહાયક છે. આયુર્વેદમાં સ્વાદ એ ફક્ત જીભનો અનુભવ નથી; દરેક સ્વાદની શરીરના અંગો અને દોષો પર ચોક્કસ અસર થાય છે.
દશમૂલારિષ્ટના મુખ્ય ફાયદા શું છે?
દશમૂલારિષ્ટના સૌથી મહત્વના ફાયદાઓમાં પ્રસૂતિ બાદ શરીરને મજબૂત બનાવવું અને સાંધાના દુખાવામાં રાહત આપવાનો સમાવેશ થાય છે. પ્રસૂતિ બાદ સ્ત્રીઓના શરીરમાંથી વાત દોષને બહાર કાઢવા અને ગર્ભાશયને સામાન્ય સ્થિતિમાં લાવવા માટે આ અત્યંત ઉપયોગી છે.
આ ઉપરાંત, ભૂખ ન લાગવી, પાચનતંત્રની નબળાઈ અને થાક લાગવો જેવી સમસ્યાઓમાં પણ દશમૂલારિષ્ટ અસરકારક ભૂમિકા ભજવે છે. તે શરીરની રોગ પ્રતિકારક શક્તિ વધારીને સામાન્ય આરોગ્ય જાળવવામાં મદદ કરે છે.
દશમૂલારિષ્ટના આયુર્વેદિક ગુણધર્મો
આયુર્વેદમાં દરેક જડીબુટ્ટીને પાંચ મૂળભૂત ગુણો દ્વારા વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે, જે તે શરીર પર કેવી અસર કરશે તે નક્કી કરે છે. દશમૂલારિષ્ટના આ ગુણોને સમજવાથી તેનું સુરક્ષિત અને અસરકારક સેવન શક્ય બને છે:
| ગુણ (સંસ્કૃત) | માન | શરીર પર અસર |
|---|---|---|
| રસ (સ્વાદ) | કષાય, મધુર | શોષક, ઘાવ ભરવામાં મદદરૂપ, રક્તસ્ત્રાવ અટકાવે. પોષક, ઊતક બનાવનાર અને મનને શાંત કરનાર. |
| ગુણ (ભૌતિક ગુણ) | ગુરુ | શરીરને ભારેપણું અને સ્થિરતા આપે છે, જે નબળાઈ દૂર કરવામાં મદદ કરે છે. |
| વીર્ય (શક્તિ) | ઉષ્ણ | શરીરને ગરમાવો આપે છે અને ઠંડી કે વાતની અસરો દૂર કરે છે. |
| વિપાક (પાચન બાદ) | મધુર | પાચન બાદ મીઠી અસર કરીને શરીરના ઊતકોને પોષણ આપે છે. |
| કર્મ (ક્રિયા) | વાતહર, બલ્ય | વાત દોષને શાંત કરે છે અને શરીરને બળ પ્રદાન કરે છે. |
દશમૂલારિષ્ટનું સેવન કેવી રીતે કરવું?
દશમૂલારિષ્ટનું સેવન સામાન્ય રીતે ભોજન પછી સમપ્રમાણમાં પાણી કે દૂધ સાથે મિક્સ કરીને કરવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે ૧૫ થી ૩૦ મિલી (અંદાજે ૧ થી ૨ ચમચી) દિવસમાં બે વાર લેવાની સલાહ આપવામાં આવે છે, પરંતુ ચોક્કસ માત્રા માટે આયુર્વેદિક ચિકિત્સકની સલાહ લેવી જરૂરી છે.
ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન કે અન્ય કોઈ ગંભીર બિમારીમાં આ ઔષધિનું સેવન કરતા પહેલા તજજ્ઞ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો હિતાવહ છે. બાળકોને આપવા માટે પણ માત્રા નક્કી કરવી આવશ્યક છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)
દશમૂલારિષ્ટનો મુખ્ય ઉપયોગ શું છે?
દશમૂલારિષ્ટનો મુખ્ય ઉપયોગ પ્રસૂતિ બાદ શરીરને મજબૂત બનાવવા અને વાત દોષને શાંત કરવા માટે થાય છે. તે થાક દૂર કરીને ભૂખ વધારવામાં પણ મદદ કરે છે.
દશમૂલારિષ્ટ કેવી રીતે લેવું જોઈએ?
દશમૂલારિષ્ટ સામાન્ય રીતે ભોજન પછી સમપ્રમાણમાં પાણી કે દૂધ સાથે મિક્સ કરીને લેવામાં આવે છે. તેની યોગ્ય માત્રા માટે આયુર્વેદિક ચિકિત્સકની સલાહ લેવી જરૂરી છે.
શું ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન દશમૂલારિષ્ટ લઈ શકાય?
ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન દશમૂલારિષ્ટ લેવાથી પહેલે તજજ્ઞ ડૉક્ટરની સલાહ લેવી ખૂબ જરૂરી છે. તેમની સૂચના મુજબ જ તેનું સેવન કરવું હિતાવહ છે.
સંબંધિત લેખો
સ્વલ્પ ખદિરાદિ વટી: મોંના છાલો અને ગળાની ખરોશ માટે સરળ ઉપાય
સ્વલ્પ ખદિરાદિ વટી એ મોંના છાલો અને ગળાની ખરોશ માટેનું કુદરતી ઉપાય છે જે ચરક સંહિતાના સિદ્ધાંતો પર આધારિત છે. આ હર્બલ ગોલી ગળાની સળવળાટ શાંત કરે છે અને મોંના ઘાવાને ઝડપથી સુકાવે છે.
3 મિનિટ વાંચન
શંખ ભસ્મના ગુણ: તીવ્ર અમ્લતા અને પેટ બળતરામાં તરત રાહત
શંખ ભસ્મ એ સીપીના ખોલ પરથી બનાવેલો સફેદ પાઉડર છે જે તીવ્ર અમ્લતા અને પેટ બળતરામાં તરત રાહત આપે છે. તે કૃત્રિમ દવાઓની સરખામણીમાં પાચન અગ્નિને મજબૂત કરીને મૂળ કારણ દૂર કરે છે.
3 મિનિટ વાંચન
કટકી (કેવડા બીજ): આંખના રોગો અને પાચન માટે શ્રેષ્ઠ કુદરતી ઉપાય
કટકી (કેવડા બીજ) એ પાણી શુદ્ધ કરવા અને આંખના રોગો માટે વપરાતું પ્રાચીન ઔષધિ છે. ચરક સંહિતા મુજબ, માત્ર એક બીજ રગડવાથી પણ પાણી સાફ થઈ જાય છે અને આંખની સૂજન દૂર થાય છે.
3 મિનિટ વાંચન
ધતૂરા બીજ: અસ્થમા અને જૂના દુખાવા માટે સાવચેતીથી ઉપયોગ
ધતૂરા બીજ ગંભીર અસ્થમા અને વાત દોષ માટે એક શક્તિશાળી પરંતુ વિષાક્ત ઔષધિ છે. તેનો ઉપયોગ ક્યારેય કાચો ન થાય, ફક્ત શુદ્ધિકરણ પછી જ તાલીમ પ્રાપ્ત વૈદ્યની દેખરેખ હેઠળ કરવો જોઈએ.
3 મિનિટ વાંચન
કોકમ ફળના ફાયદા: પાચન સુધારો અને પિત્ત શાંત કરવાનો આયુર્વેદિક ઉપાય
કોકમ ફળ (વૃક્ષામ્લ) ખાટું હોવા છતાં શરીરને ઠંડક પહોંચાડે છે અને પાચન અગ્નિને જગાવે છે. આયુર્વેદ મુજબ, તે વાત અને કફ દોષને સંતુલિત કરે છે અને પિત્તને શાંત કરે છે.
3 મિનિટ વાંચન
પંચામ્લ તૈલમ: ગૂઢા દર્દ અને જોડેલી સૂજન માટેનો પરમ ઉપાય | આયુર્વેદિક માર્ગદર્શિકા
પંચામ્લ તૈલમ એ આયુર્વેદિક તિલના તેલનું એક અદ્ભુત મિશ્રણ છે જે ખાટી જડીબુટ્ટીઓથી બને છે. તે ગૂઢા દર્દ અને સંધિવાની સૂજનમાં તરત રાહત આપે છે, પરંતુ તે માત્ર બાહ્ય ઉપયોગ માટે જ છે.
4 મિનિટ વાંચન
સંદર્ભ અને સ્ત્રોત
આ લેખ ચરક સંહિતા, સુશ્રુત સંહિતા અને અષ્ટાંગ હૃદય જેવા શાસ્ત્રીય આયુર્વેદિક ગ્રંથોના સિદ્ધાંતો પર આધારિત છે. કોઈ ચોક્કસ સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા માટે યોગ્ય આયુર્વેદિક ચિકિત્સકની સલાહ લો.
- • Charaka Samhita (चरक संहिता)
- • Sushruta Samhita (सुश्रुत संहिता)
- • Ashtanga Hridaya (अष्टांग हृदय)
આ લેખમાં કોઈ ભૂલ મળી? અમને જણાવો