બ્રુહતી (કાળી બદામ): શ્વાસની તકલીફ અને હૃદય માટે કુદરતી ઉપાય

બ્રુહતી (Bruhati) શું છે અને તે શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે?

બ્રુહતી (વૈજ્ઞાનિક નામ: Solanum indicum), જેને ગુજરાતીમાં 'કાળી બદામ' અથવા 'ઘોંઘાટ' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે એક કાંટાળા ઝાડવું છે જે આયુર્વેદમાં છાતીના ભારે બંધાણ અને હૃદયને મજબૂત બનાવવા માટે પ્રમુખ ઔષધ છે. આ વનસ્પતિ ભારતના સૂકા અને ખાલી જમીન વિસ્તારોમાં જંગલી સ્વરૂપે ઉગે છે અને તેના પીળા રંગના ફળો અને જાંબલી રંગના ફૂલોથી તેને ઓળખી શકાય છે. આધુનિક વનસ્પતિશાસ્ત્ર તેને ભારતીય બાદામ (Indian Eggplant) કહે છે, પરંતુ પરંપરાગત ચિકિત્સકો તેને દશમૂળ (દસ મૂળ) ના સૂત્રનો મહત્વનો ભાગ માને છે.

બ્રુહતીની શક્તિ અન્ય ઔષધો કરતા વધુ તીવ્ર છે. રસોઈમાં તેનો ઉપયોગ શાકભાજી તરીકે થતો નથી કારણ કે તેનો સ્વાદ ખૂબ કડવો અને તેમાં કાંટા હોય છે; તે એકદમ સ્વચ્છ ઔષધીય મૂળ છે. ચરક સંહિતા (સૂત્રસ્થાન) માં બ્રુહતીને શ્વાસ (શ્વાસની તકલીફ) અને કાસ (ખોરકો કાસ) ના ઉપચાર માટે આવશ્યક ગણાવવામાં આવી છે, કારણ કે તે ભીના કફને પાતળો કરે છે અને શ્વાસનળીઓને સ્વચ્છ કરે છે.

બ્રુહતીના આયુર્વેદિક ગુણધર્મો શું છે?

બ્રુહતીના ગુણધર્મો તેની ગરમ પ્રકૃતિ (ઉષ્ણ વીર્ય) અને કટુ (તીખા) સ્વાદ પર આધારિત છે, જે શરીરમાં જામેલા વિષાણુઓ (આમ) ને પચાવવા અને કપ અને વાત દોષને શાંત કરવામાં મદદ કરે છે. આ ગુણધર્મો નક્કી કરે છે કે આ ઔષધ શરીરની મેટાબોલિક અગ્નિને કેવી રીતે પ્રેરે છે. જો સાવચેતી વિના વાપરવામાં આવે તો તે પિત્ત દોષને વધારી શકે છે.

બ્રુહતી શ્વાસ અને હૃદય માટે કેવી રીતે કામ કરે છે?

બ્રુહતી છાતીમાં જામેલા ભારે કફને પાતળો કરીને શ્વાસ લેવામાં સરળતા લાવે છે અને હૃદયના સ્નાયુઓને મજબૂત કરે છે. તે શ્વસન માર્ગમાંથી અવરોધ દૂર કરવા માટે એક શક્તિશાળી ઔષધ છે. ચરક સંહિતામાં ઉલ્લેખ છે કે બ્રુહતી એકમાત્ર એવું ઔષધ છે જે કફને પાતળો કરે છે પણ ફેફસાંને અતિશય સૂકવતું નથી. આ ઔષધનું મુખ્ય કામ શરીરના ઊંડા કોષો સુધી પહોંચીને અવરોધો દૂર કરવાનું છે.

બ્રુહતીનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો?

બ્રુહતીનો ઉપયોગ મોટાભાગે તેના મૂળના ચૂર્ણ, કાઢા અથવા ક્ષીરપાક (દૂધ સાથે ઉકાળીને) રૂપે થાય છે. સામાન્ય રીતે, 1/2 થી 1 ચમચી ચૂર્ણને ગરમ પાણી અથવા દૂધ સાથે લેવામાં આવે છે. કાઢો બનાવવા માટે 1 ચમચી ચૂર્ણને 2 કપ પાણીમાં ઉકાળીને અડધું કરવું પડે છે. આ ઔષધનો ઉપયોગ કરતા પહેલા ઓછી માત્રાથી શરૂઆત કરવી જોઈએ અને આયુર્વેદિક વૈદ્યની સલાહ લેવી જરૂરી છે.