અસન (Indian Kino Tree): મધુમેહ અને ત્વચાના રોગોમાં શુદ્ધિ કરતું આયુર્વેદિક ઔષધ

અસન (Asana) એટલે શું અને આયુર્વેદમાં તેનું મહત્વ શા માટે છે?

અસન (Pterocarpus marsupium) એ આયુર્વેદનું એક પ્રખ્યાત વૃક્ષ છે જે મુખ્યત્વે રક્ત શુદ્ધિ કરવા, મધુમેહ (ડાયાબિટીસ) નિયંત્રિત કરવા અને ત્વચાના દીર્ઘકાલીન રોગોમાં ઉપયોગી છે. તેને 'ઇન્ડિયન કિનો ટ્રી' પણ કહેવાય છે, કારણ કે આ વૃક્ષમાંથી લાલ રંગની રેઝિન (Kino gum) મળે છે જે હજારો વર્ષોથી ઘા અને મધુમેહના ઉપચારમાં વપરાય છે. સિન્થેટિક દવાઓની સરખામણીમાં અસન પેંક્રિયાસના કોષોને પુનર્જીવિત કરે છે અને રક્તમાં વધેલું તાપમાન ઠંડુ કરે છે.

ચરક સંહિતા જેવા શાસ્ત્રોમાં અસનને 'કષાય' (સંકોચક) અને 'તિક્ત' (કાચું) ગુણવાળું ઔષધ ગણાવવામાં આવ્યું છે. આ સ્વાદો ફક્ત સ્વાદ નથી, પરંતુ તે શરીરમાં કાર્ય કરતા શક્તિશાળી તત્વો છે. કષાય ગુણ ઉત્તમ ઊતકોને સંકોચે છે અને રક્તસ્રાવ રોકે છે, જ્યારે તિક્ત ગુણ રક્તમાંથી વિષાણુઓને દૂર કરે છે અને પિત્તના વધેલા આગને શાંત કરે છે. જ્યારે તમે તેની છાલ ચાવો છો અથવા લાકડાનો કાઢો પીઓ છો, ત્યારે તમને તેનું શુષ્ક અને ઠંડુ પ્રભાવ તરત જ અનુભવાય છે.

એક મહત્વની વાત: અસન અન્ય ઔષધોથી અલગ છે કારણ કે તેની લાલ રેઝિનમાં 'ઇપિકેટેકિન' નામનું ઘટક ખૂબ જ પ્રમાણમાં હોય છે, જે પેંક્રિયાસના બીટા કોષોને પુનઃ ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

અસનના આયુર્વેદિક ગુણધર્મો અને તે શરીર પર કેવી અસર કરે છે?

આયુર્વેદમાં દરેક ઔષધ પાંચ મૂળભૂત ગુણો દ્વારા વર્ગીકૃત થાય છે, જે નક્કી કરે છે કે તે તમારા શરીરના ધાતુઓ સાથે કેવી રીતે કાર્ય કરશે. આ ગુણોને સમજવાથી તમે જાણી શકો છો કે અસન તમારા દોષને સંતુલિત કરશે કે વધારશે. નીચેનું કોષ્ટક અસનના મુખ્ય ગુણધર્મો દર્શાવે છે:

સૂર્ય પ્રકાશમાં સૂકવેલું અસનનું લાકડું પાણીમાં ઉકાળીને બનાવેલો કાઢો દિવસમાં બે વાર પીવાથી મધુમેહના રોગીઓને ખૂબ ફાયદો થાય છે. સ્થાનિક બજારમાંથી મળતું અસનનું લાકડું અથવા છાલનો ઉપયોગ કરતી વખતે સાફ અને મધુર ગુણવત્તાવાળું પસંદ કરવું જરૂરી છે.

અસનનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો અને કોના માટે ઉપયોગી છે?

અસનનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે મધુમેહ, ત્વચાના રોગો (જેમ કે દદુર, ચકમકી) અને રક્ત શુદ્ધિ માટે થાય છે. તેને ત્રણ મુખ્ય રીતે વપરાય છે: ચૂર્ણ (પાઉડર), કાઢો (ડિકોક્શન) અને ગોલી. સામાન્ય રીતે અર્ધો ચમચી અસન ચૂર્ણ ગરમ પાણી કે દૂધ સાથે લેવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. કાઢો બનાવવા માટે એક ચમચી લાકડાને એક કપ પાણીમાં ધીમી આંચે ઉકાળવો પડે છે જેથી તે અડધું રહે.

એક વાત યાદ રાખો: અસન પિત્ત અને કફ દોષને શાંત કરે છે, પરંતુ વાત દોષવાળા લોકોએ તેનો ઉપયોગ ડૉક્ટરની સલાહ વિના ન કરવો જોઈએ, કારણ કે તે વાતને વધારી શકે છે.

અસન વિશે સામાન્ય પ્રશ્નો અને જવાબો

અસનનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે શા માટે થાય છે?

અસનનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે મધુમેહ (પ્રમેહ) અને ત્વચાના રોગો (કુષ્ઠ) ના ઉપચારમાં થાય છે. તે પિત્ત અને કફ દોષને શાંત કરીને રક્તને શુદ્ધ કરે છે અને પેંક્રિયાસના કોષોને સક્રિય કરે છે.

અસનનું સેવન કેવી રીતે કરવું?

તમે અસનને ચૂર્ણ (અડધો ચમચી ગરમ પાણી કે દૂધ સાથે), કાઢો (એક ચમચી લાકડું પાણીમાં ઉકાળીને) અથવા ગોલી (દિવસમાં 1-2 ગોલી) સ્વરૂપે લઈ શકો છો. હંમેશા ઓછી માત્રાથી શરૂઆત કરો અને આયુર્વેદિક વૈદ્યની સલાહ લો.

શું અસન ડાયાબિટીસમાં ખરેખર કામ કરે છે?

હા, અસનમાં રહેલું ઇપિકેટેકિન પેંક્રિયાસના બીટા કોષોને પુનર્જીવિત કરવામાં મદદ કરે છે, જે ઇન્સ્યુલિન ઉત્પાદનને સુધારે છે. ચરક સંહિતામાં પણ તેને પ્રમેહના ઉત્તમ ઉપચાર તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે.