અમૃતોત્તરમ કષાય: તાવ અને અજીર્ણ માટે ઘરગથ્થુ આયુર્વેદિક ઉપાય

અમૃતોત્તરમ કષાય શું છે?

અમૃતોત્તરમ કષાય એ ગિલોય (ગુડુચી) અને આદુનું એક સરળ પણ અસરકારક કાઢું છે, જેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે દરેક પ્રકારના તાવ અને પચવામાં મુશ્કેલી (અજીર્ણ) દૂર કરવા માટે થાય છે. આ એક પ્રાચીન ઔષધિ છે જે શરીરની અંદર જમા થયેલા ઝેરી તત્વો (આમ)ને પચાવીને તાવમાંથી રાહત આપે છે.

આયુર્વેદીય દ્રવ્યગુણ શાસ્ત્ર મુજબ, અમૃતોત્તરમ કષાયની અંદર તીખી અને કડવી અસર (રસ) હોય છે અને તેની તાસીર ગરમ (ઉષ્ણ વીર્ય) હોય છે. આ ઔષધિ મુખ્યત્વે કફ અને વાત દોષને શાંત કરે છે, પરંતુ જો તેનું સેવન વધારે પ્રમાણમાં કરવામાં આવે તો પિત્ત વધી શકે છે. ચરક સંહિતા અને ભાવપ્રકાશ જેવા પ્રાચીન ગ્રંથોમાં પણ આ ઔષધિને 'અમૃત' સમાન ગણાવી છે કારણ કે તે રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે.

આ કષાયનો કડવો અને તીખો સ્વાદ માત્ર ચખવા માટે નથી, પરંતુ તે શરીરના પાચન અગ્નિને પ્રજ્વલિત કરે છે અને લોહી શુદ્ધ કરે છે. આયુર્વેદમાં દરેક સ્વાદની પોતાની અસર હોય છે; અહીં કડવો રસ વિષહર (ઝેર દૂર કરનાર) તરીકે અને તીખો રસ ચયાપચય (મેટાબોલિઝમ) તેજ કરનાર તરીકે કામ કરે છે.

અમૃતોત્તરમ કષાયના મુખ્ય આયુર્વેદિક ગુણો કયા છે?

આયુર્વેદમાં દરેક જડીબૂટીને પાંચ મૂળભૂત ગુણોના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે, જે જણાવે છે કે તે ઔષધિ શરીર પર કેવી રીતે અસર કરશે. અમૃતોત્તરમ કષાયના આ ગુણોને સમજવાથી તમે તેનો ઉપયોગ સુરક્ષિત અને અસરકારક રીતે કરી શકશો:

અમૃતોત્તરમ કષાયનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો?

આ ઔષધિનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે તાવ, શરદી, ઉધરસ અને ભૂખ ન લાગવાની સમસ્યામાં થાય છે. જ્યારે પેટમાં ગેસ, અપચો કે ભારેપણું લાગે ત્યારે પણ આ કષાય અગ્નિને સંતુલિત કરે છે. ગામડાઓમાં હજુ પણ તાવ આવે ત્યારે ગિલોય અને આદુનું કાઢું પીવાની પરંપરા છે, જે આ જ વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંત પર આધારિત છે.

અમૃતોત્તરમ કષાય કેવી રીતે બનાવવું અને લેવું?

અમૃતોત્તરમ કષાય બનાવવા માટે સૂકી ગિલોયની દાંડી અને તાજા આદુના ટુકડાઓને પાણીમાં ઉકાળીને અડધો ભાગ રહે ત્યારે તેને ગાળી લેવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે ૧ થી ૨ ચમચી ચૂર્ણ અથવા ૧૦-૧૫ મિ.લી. પ્રવાહી સ્વરૂપે દિવસમાં બે વાર ગરમ પાણી સાથે લેવામાં આવે છે. બચાવના માટે, ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન અથવા પિત્ત પ્રકૃતિના લોકોએ ડૉક્ટરની સલાહ લઈને જ તેનું સેવન કરવું જોઈએ.