આમના બીજ (Mango Seed): દસ્ત અને પિત્તને શાંત કરવાની સ્વાભાવિક દવા

આમના બીજ શું ખરેખર દસ્ત અને લોહીના સ્ત્રાવ માટે કામ કરે છે?

આમના બીજ, જેને આપણે સામાન્ય રીતે 'આમનો બીજ' કહીએ છીએ, તે દસ્ત, અતિસાર અને લોહીના સ્ત્રાવ જેવી સમસ્યાઓ માટે ગુજરાતના ઘરોમાં વપરાતી એક પરંપરાગત દવા છે. આ કોઈ સામાન્ય બીજ નથી, પરંતુ આંતરડામાં સોજો ઘટાડવા અને શરીરમાંથી વધારાના પ્રવાહી શોષી લેવાની ક્ષમતા ધરાવતું એક કષાય (કસાવટાવાળું) ઔષધ છે. જ્યારે પાકેલા આમના બીજને સૂર્યપ્રકાશમાં સુકવીને પીસી લેવામાં આવે છે, ત્યારે તે પિત્ત અને કફ વધી જવાથી થતી સમસ્યાઓ માટે ખૂબ જ અસરકારક બને છે.

ઘણાં ઘરોમાં આપણે જોયું હશે કે આમ ખાયા પછી બચેલા બીજને ધોઈને સૂકવી લેવામાં આવે છે અને તેનો મોટાભાગે પાઉડર બનાવવામાં આવે છે. આ પાઉડરનો સ્વાદ કડવો અને કસાવટાવાળો હોય છે, અને તેની સુગંધ જમીન જેવી હોય છે. ચરક સંહિતા અને સુશ્રુત સંહિતા જેવા પ્રાચીન ગ્રંથોમાં આ બીજના લોહી રોકવા (રક્તરોધક) અને ભેજ સૂકવવાના ગુણોનો ઉલ્લેખ છે.

આમના બીજમાં રહેલો 'કષાય' રસ સીધો જ આંતરડાની ભીતિઓને સંકોચે છે, જેના કારણે દસ્ત દરમિયાન પ્રવાહીનું વધુ નુકસાન થતું અટકે છે.

આમના બીજના ગુણધર્મો અને દોષો પર તેની અસર શું છે?

આમના બીજનું આયુર્વેદિક વર્ગીકરણ તેના 'શીત વીર્ય' (ઠંડી પ્રકૃતિ) અને 'કષાય' રસ પર આધારિત છે. આ ગુણધર્મો તેને પિત્ત અને કફ દોષને શાંત કરવા માટે ખૂબ જ અસરકારક બનાવે છે, પરંતુ વાત દોષને વધારી શકે છે. તે હલકું (લઘુ) અને રૂક્ષ (શુષ્ક) ગુણ ધરાવે છે, એટલે કે તે શરીરની અંદર ઊંડાણ સુધી પ્રવેશીને વધારાની ભેજ અને ગરમીને દૂર કરે છે. પાચન પછી તેનો અસરકારક સ્વાદ 'કટુ' (તીખો) બને છે, જે ચયાપચયને સક્રિય કરે છે.

આમના બીજના આયુર્વેદિક ગુણધર્મો

આમના બીજમાં રહેલું ટેનિન (Tanin) અને એન્ટિ-ડાયરેટિક ગુણધર્મ આંતરડાની કોષોને મજબૂત બનાવે છે, જેથી પ્રવાહીનું નુકસાન અટકે છે.

આમના બીજનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો?

ગુજરાતી રસોડામાં આ બીજનો ઉપયોગ કરવાની રીત ખૂબ જ સાદી છે. પહેલાં કચ્ચા અથવા પાકેલા આમના બીજને સાફ પાણીમાં ધોઈ લો. ત્યારબાદ તેને સૂર્યપ્રકાશમાં સંપૂર્ણપણે સુકવી લો. સુકાઈ ગયા પછી તેને મિક્સરમાં મૂકીને મોટાભાગે પાઉડર બનાવી લો. આ પાઉડરને હવાબંડ ડબ્બામાં રાખો. દસ્ત થાય ત્યારે આ પાઉડરના અડધા ચમચા માત્રામાં મધ અથવા દૂધ સાથે લેવાથી તરત જ આરામ મળે છે.

આમના બીજથી કોઈ જોખમો તો નહીં?

હા, વાત દોષવાળા લોકોએ આ બીજનો ઉપયોગ સાવધાનીપૂર્વક કરવો જોઈએ કારણ કે તેનું વીર્ય શીત અને ગુણ રૂક્ષ છે, જે વાતને વધારી શકે છે. જો તમને પેટમાં ગંભીર દુખાવો, તાવ અથવા લોહીની વધારે પડતી વહેણ હોય, તો તરત જ ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ. આ ઘરેલું ઉપાય છે, પરંતુ ગંભીર સ્થિતિમાં વૈદ્યની સલાહ લેવી જરૂરી છે.

અકસીર પ્રશ્નો (FAQs)