બકરીનું દૂધ (અજા દુગ્ધ): પાચન અને શ્વસન માટેનો આયુર્વેદિક ઉપાય

અજા દુગ્ધ (બકરીનું દૂધ) શું છે?

અજા દુગ્ધ એટલે કે બકરીનું દૂધ, ગાયના દૂધ કરતા હલકું અને પચવામાં હળવું હોય છે, જે શ્વાસના રોગો અને નાજુક પાચનતંત્ર ધરાવતા લોકો માટે વિશેષ ફાયદાકારક છે.

આપણા રસોડામાં મળતું આ દૂધ આયુર્વેદમાં 'અજા દુગ્ધ' તરીકે ઓળખાય છે. ભાવપ્રકાશ નિઘંટુ અને ચરક સંહિતા જેવા પ્રાચીન ગ્રંથોમાં આને શીત વીર્ય (ઠંડી તાસીર) વાળું દ્રવ્ય ગણાવ્યું છે. આનો સ્વાદ મધુર (મીઠો) અને કષાય (થોડો કસૈલો) હોય છે, જે પિત્ત અને કફ દોષને શાંત કરે છે. જોકે, વાત દોષવાળા લોકોએ તેનું સેવન સાવચેતીથી કરવું જોઈએ કારણ કે તે શરીરમાંથી ભેજ શોષી લેવાનો (રૂક્ષ) ગુણ ધરાવે છે.

આયુર્વેદમાં માત્ર સ્વાદ જ નહીં, પણ તેની અસર પણ જોવામાં આવે છે. અજા દુગ્ધનો મીઠો સ્વાદ શરીરને પોષણ આપે છે, જ્યારે કષાય રસ ઘાવ ભરવા અને રક્તસ્ત્રાવ અટકાવવામાં મદદ કરે છે. આ ગુણો તેને માત્ર એક પેય પદાર્થ નહીં, પણ એક ગુણકારી ઔષધિ બનાવે છે.

અજા દુગ્ધના આયુર્વેદિક ગુણધર્મો કયા છે?

દરેક દ્રવ્યની અસર તેના પંચમહાભૂત અને ત્રણ દોષો પર કેવી પડે છે તેના પર આધાર રાખે છે. અજા દુગ્ધના આ ગુણોને સમજવાથી તમે તેનો યોગ્ય માત્રામાં અને સાચી રીતે ઉપયોગ કરી શકો છો:

અજા દુગ્ધનો ઉપયોગ અને લાભ શું છે?

અજા દુગ્ધનો મુખ્ય ઉપયોગ શ્વાસના રોગો (શ્વાસહર) અને ગ્રાહી (પાચન સુધારનાર) તરીકે થાય છે. જ્યારે કફ જામી જવાને કારણે શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડે અથવા છાતીમાં ભારેપણું લાગે, ત્યારે ગરમ બકરીનું દૂધ પીવાથી તરત રાહત મળે છે. આ દૂધમાં રહેલા 'લઘુ' અને 'રૂક્ષ' ગુણો વધારાના કફને સુકવી નાખે છે.

આ સિવાય, ત્વચાના રોગો અને જૂના ઘાવ ભરવા માટે પણ આનો ઉપયોગ થાય છે. કષાય રસ ધરાવતું હોવાથી તે રક્તને શુદ્ધ કરવામાં અને ઘાવ રુઝવામાં મદદરૂક થાય છે. બાળકો કે વૃદ્ધો જેમને ગાયનું દૂધ હજમ થતું નથી, તેમના માટે અજા દુગ્ધ શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ છે.

સેવન વિધિ અને માત્રા

સામાન્ય રીતે અજા દુગ્ધનું સેવન કાચું કરવામાં આવતું નથી. તેને હળવી આંચે ઉકાળી, તેમાં થોડું અજમો અથવા હળદર ઉમેરીને પીવાથી શ્વસનતંત્રની તકલીફો મટે છે. સામાન્ય રીતે દિવસમાં એકવાર 100-150 મિલી (અડધો કપ) ગરમ દૂધ પીવું હિતાવહ છે. વાત પ્રકૃતિના લોકોએ તેમાં થોડું ગાયનું ઘી અથવા ખાંડ ઉમેરીને પીવું જોઈએ જેથી તે રૂક્ષ અસર ન કરે.