અભયારિષ્ટ: કબજિયાત અને મળના રસ્તામાં અસરકારક ઘરેલું ઉપાય

અભયારિષ્ટ શું છે અને તે કેવી રીતે કામ કરે છે?

અભયારિષ્ટ એ હરડે (Haritaki) ના મુખ્ય તત્વ પર આધારિત એક આસવ છે, જે કબજિયાત અને મળના રસ્તાના રોગો માટે આયુર્વેદમાં સૌથી અસરકારક ઔષધિ ગણાય છે. આ માત્ર પાચન સુધારતું નથી, પણ શરીરમાંથી વિષાણુઓ (Ama) બહાર કાઢવાનું કામ કરે છે.

આપણા ગુજરાતી રસોડામાં હરડેનું મહત્વ જાણીતું છે, પણ અભયારિષ્ટ સ્વરૂપે તેની અસર વધુ તીવ્ર અને ઝડપી બને છે. આ ઔષધિની અંદર ઉષ્ણ વીર્ય (ગરમ તાસીર) હોય છે અને તેનો સ્વાદ કષાય (કસેલો) અને મધુર (મીઠો) હોય છે. ચરક સંહિતા અને ભાવપ્રકાશ જેવા પ્રાચીન ગ્રંથોમાં આને વાત દોષ શાંત કરનાર મુખ્ય દ્રવ્ય તરીકે વર્ણવ્યું છે.

અભયારિષ્ટનો કસેલો સ્વાદ શરીરના ઢીલા પડેલા પેશીઓને કસવાનું અને ઘા ભરવાનું કામ કરે છે, જ્યારે મીઠાશ શરીરને પોષણ આપે છે અને મનને શાંતિ આપે છે. આયુર્વેદ મુજબ, સ્વાદ એ માત્ર જીભનો અનુભવ નથી; દરેક સ્વાદની આપણા અંગો અને દોષો પર ચોક્કસ અસર થાય છે.

અભયારિષ્ટના મુખ્ય ફાયદા

જો તમને લાંબા સમયથી કબજિયાતની ફરિયાદ હોય કે પછી મળત્યાગ દરમિયા તકલીફ પડતી હોય, તો અભયારિષ્ટ એક સુરક્ષિત વિકલ્પ છે. આ ઔષધિ આંતરડાના સંકોચનને ઉત્તેજિત કરી મળને નરમ કરે છે અને બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે. વળી, પેટના ફૂલાવા અને ગેસની તકલીફમાં પણ આ રાહત આપે છે.

અભયારિષ્ટના આયુર્વેદિક ગુણધર્મો (દ્રવ્યગુણ)

દરેક જડીબુટ્ટી કેવી રીતે કામ કરે છે તે જાણવા માટે તેના પાંચ મૂળભૂત ગુણો સમજવા જરૂરી છે. અભયારિષ્ટના આ ગુણો તેને અન્ય વિરેચકોથી અલગ બનાવે છે:

અભયારિષ્ટનો ઉપયોગ અને માત્રા કેટલી હોવી જોઈએ?

અભયારિષ્ટનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે ભોજન પછી અથવા રાત્રે સૂતી વખતે ગરમ પાણી સાથે કરવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે પ્રોઢો માટે 12 થી 24 ml (અંદાજે 1 થી 2 ચમચી) સમ પ્રમાણમાં પાણી સાથે લેવાનું સુરક્ષિત માનવામાં આવે છે. બાળકો કે વૃદ્ધો માટે આયુર્વેદિક ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ જ માત્રા નક્કી કરવી જોઈએ.

આ ઔષધિ લેતી વખતે તમારે તમારા આહારમાંથી તળેલું, મસાલેદાર અને ભારે ખોરાક દૂર રાખવો જોઈએ. હરડેની અસર વધારવા માટે ગરમ પાણી સાથે લેવું વધુ ફાયદાકારક છે.

અભયારિષ્ટ લેવાથી કોણે બચવું જોઈએ?

ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન અને સ્તનપાન કરાવતી માતાઓએ આ ઔષધિ લેવાનું ટાળવું જોઈએ કારણ કે તેની તીક્ષ્ણ અસર ગર્ભ પર પડી શકે છે. જેમને એસિડિટી, અલ્સર કે પિત્તની તીવ્ર ફરિયાદ હોય તેમણે પણ ડૉક્ટરની સલાહ વિના આ લેવું જોઈએ નહીં.